‘Uluslararası Arabuluculuk Örgütü’nün Kuruluşuna Dair Sözleşme’ [Convention on the Establishment of the International Organization for Mediation], 30 Mayıs 2025 tarihinde Hong Kong’da düzenlenen bir törenle imzalanmıştır[1].
Uluslararası Arabuluculuk Örgütü [International Organization for Mediation], uluslararası anlaşmazlıkları arabuluculuk yoluyla çözmeye adanmış ilk hükümetler arası örgüt olacaktır[2]. Örgüt, devletlerarası anlaşmazlıklar, devletler ve diğer devletlerin vatandaşları arasındaki anlaşmazlıklar ve özel taraflar arasındaki uluslararası ticari anlaşmazlıklar için arabuluculuk hizmetleri sağlayacaktır.
Hong Kong hükümetinin yayınladığı basın açıklamasına[3] göre, Asya, Afrika, Latin Amerika ve Avrupa’dan (Uluslararası Arabuluculuk Örgütü’nün Kuruluşuna Dair Sözleşmenin emanetçisi olacak Çin dâhil) 33 ülke kurucu üye olarak bu sözleşmeyi imzalamış ve törene 50’den fazla ilave ülkenin ve Birleşmiş Milletler dâhil yaklaşık 20 uluslararası kuruluşun temsilcileri katılmıştır. İmzacıların tam listesi henüz Uluslararası Arabuluculuk Örgütü web sitesinde[4] yayınlanmamıştır.
Uluslararası Arabuluculuk Örgütü’nün merkezi Hong Kong’da bulunacak ve brüt taban alanı 5 bin metrekarenin üzerinde olan tarihi dört katlı bir binada yer alacaktır[5]. Hong Kong İcra Kurulu Başkanı John Lee’nin imza töreninde yaptığı konuşmaya[6] göre Uluslararası Arabuluculuk Örgütü 2025 yılının sonlarına doğru kapılarını açabilir.
- İzlenmesi Gereken Önemli Gelişmeler
Yürürlüğe girme [entry into force]: Uluslararası Arabuluculuk Örgütü Sözleşmesi, üçüncü onay, kabul, tasdik veya katılım belgesinin tevdi edildiği tarihten sonraki 30. günde yürürlüğe girecektir.
Usul kuralları [rules of procedure]: Arabuluculuk yargılamasının kurulması ve yürütülmesine ilişkin usul kuralları kabul edilecek olup çalışma grupları tarafından geliştirilme aşamasındadır.
Arabulucu davranış kuralları [mediator code of conduct]: Uluslararası Arabuluculuk Örgütü Sözleşmesi hâlihazırda (i) arabuluculukların hangi ilkelere göre yürütülmesi gerektiği, arabulucular tarafından çıkar çatışmalarının açıklanması, arabulucular tarafından taraflara adil davranılması ve gizlilik konularını ele alan ve (ii) arabulucuların uyuşmazlığın konusuyla ilgili diğer işlemlerde hareket etme yeteneğini sınırlayan hükümler içermektedir. Buna ek olarak, arabulucular için bir davranış kuralları benimsenecektir.
Uygulama protokolü [enforcement protocol]: Uluslararası Arabuluculuk Örgütü Sözleşmesi, özel taraflar arasındaki uluslararası ticari uyuşmazlıklarla ilgili olarak Uluslararası Arabuluculuk Örgütü Sözleşmesi uyarınca yürütülen arabuluculuklardan doğan uzlaşma anlaşmalarının hangi koşullar altında sözleşmeye taraf devletler tarafından uygulanacağını belirten bir protokolün müzakere edilmesi gerektiğini öngörmekte olup; bu, arabuluculuk uzlaşmalarının uygulanması için gelişmekte olan uluslararası yasal çerçeveye potansiyel olarak önemli bir katkı sağlamaktadır. Böyle bir protokolün, 12 Eylül 2020 tarihinde yürürlüğe giren ve şu ana kadar 58 devlet tarafından imzalanan Singapur Arabuluculuk Sözleşmesi[7] (bazen “New York Arabuluculuk Sözleşmesi” olarak da anılır) ile karşılaştırıldığında nasıl işleyeceği henüz belli değildir[8].
- Uluslararası Arabuluculuk Örgütü Sözleşmesinin Temel Hükümleri (özet)
2.1. Uluslararası Arabuluculuk Örgütü
Genel: Uluslararası Arabuluculuk Örgütü, bahsi geçen Sözleşme ile kurulmuştur (Madde 1), merkezi Hong Kong’dadır ve başka yerlerde bölgesel ofisler kurma yetkisine sahiptir (Madde 8).
Uluslararası tüzel kişilik ve dokunulmazlıklar [international legal personality and immunities]: Uluslararası Arabuluculuk Örgütü uluslararası tüzel kişiliğe sahiptir (Madde 6) ve (görevlileri, tesisleri, mülkü ve varlıklarıyla birlikte) açıkça feragat edilmediği sürece yasal işlemden muafiyet de dâhil olmak üzere çeşitli muafiyet (Uluslararası Arabuluculuk Örgütü ve mülkü ve varlıkları durumunda) ve ayrıcalıklardan (Madde 49) yararlanacaktır (Bölüm X).
İlkeler [principles]: Uluslararası Arabuluculuk Örgütü, yandaki ilkelere uygun olarak hareket edecektir: (i) egemenliğe ve toprak bütünlüğüne saygı, eşitlik, devletlerin iç işlerine karışmama ve uluslararası hukukun üstünlüğüne bağlılık; (ii) uyuşmazlıkların çözümünde taraf özerkliğinin ve araçların serbestçe seçilmesinin sağlanması; (iii) uluslararası uyuşmazlıkların dostane çözümüne yönelik iyi niyet ve işbirliği ruhu ve (iv) arabuluculuk yoluyla uyuşmazlıkların barışçıl çözümüne yönelik esnek ve etkili bir yaklaşımı destekleyen tarafsız, yansız ve eşitlikçi bir ortamın sağlanması (Madde 4).
İşlevler [functions]: Uluslararası Arabuluculuk Örgütü’nün işlevleri arasında arabuluculuk için hizmet sağlamak, arabuluculuk kültürünün kullanımını ve gelişimini teşvik etmek, en iyi uygulamaları araştırmak ve tanıtmak, ayrıca arabuluculukta kapasite oluşturma konusunda konferanslar düzenlemek ve işbirliğini teşvik etmek ve diğer uluslararası örgütler ve uyuşmazlık çözüm ajanslarıyla işbirliği yapmak ve iletişim kurmak yer alır (Madde 5).
İcra Konseyi [governing council]: Politika ve strateji, her yıl bir araya gelecek olan ve her sözleşmeci devletten bir temsilcinin yer alacağı bir İcra Konseyi tarafından belirlenecektir (Bölüm II).
Sekreterya: Genel Sekreter başkanlığındaki bir Sekreterya, İcra Konseyinin kararlarının uygulanmasından sorumlu olacaktır (Bölüm III).
2.2. Uluslararası Arabuluculuk Örgütü Sözleşmesine katılım
Devletler [states]: Uluslararası Arabuluculuk Örgütü Sözleşmesi tüm devletlerin imzasına açıktır (Madde 59). Bir devletin, Uluslararası Arabuluculuk Örgütü Sözleşmesinde ele alınan konularla ilgili olarak farklı hukuk sistemlerinin uygulandığı iki veya daha fazla bölgesel birimi varsa, imzalama, onaylama, kabul etme, tasdik etme veya katılma sırasında Uluslararası Arabuluculuk Örgütü Sözleşmesinin tüm bölgesel birimlerine veya yalnızca bir veya daha fazlasına uygulanacağını beyan edebilir ve bu beyanı herhangi bir zamanda başka bir beyan sunarak değiştirebilir. Bir devlet beyanda bulunmazsa, Uluslararası Arabuluculuk Örgütü Sözleşmesi o devletin tüm bölgesel birimlerine uygulanır (Madde 57).
Bölgesel entegrasyon örgütleri [regional integration organizations]: Uluslararası Arabuluculuk Örgütü Sözleşmesi ayrıca imzaya açıktır ve bölgesel entegrasyon örgütlerinin katılımına ilişkin özel kurallar içerir (Maddeler 58 ve 59). Uluslararası Arabuluculuk Örgütü Sözleşmesi kapsamında “bölgesel entegrasyon örgütü” kavramı tanımlanmamıştır.
2.3. Arabulucular [mediators]
Arabulucu heyetleri [panels of mediators]: Uluslararası Arabuluculuk Örgütü iki arabulucu heyeti bulunduracaktır: biri devletlerarası uyuşmazlıklar için “Devletlerarası Arabulucular Heyeti” [panel of state-to-state mediators]; biri de devletler ile diğer devletlerin vatandaşları arasındaki uyuşmazlıklar ve özel taraflar arasındaki uluslararası ticari uyuşmazlıklar için “Genel Arabulucular Heyeti” [general panel of mediators (Madde 19)].
Arabulucuların atanması [designation of mediators]: Her bir sözleşmeci devlet, Devletlerarası Arabulucular Heyeti’ne en fazla 5 vatandaşını ve Genel Arabulucular Heyeti’ne en fazla 20 vatandaşını (veya kurucu üyeler durumunda 30 vatandaşını) atayabilir (Madde 20). Ayrıca, İcra Konseyi, Devletlerarası Arabulucular Heyeti’ne en fazla 10 kişiyi ve Genel Arabulucular Heyeti’ne en fazla 20 kişiyi atayabilir ve heyetlerin tamamında başlıca hukuk sistemlerinin temsilinin, coğrafi çeşitliliğin ve cinsiyet dengesinin sağlanmasının önemine gereken önemi gösterir (Madde 22). Heyetlere atanan arabulucular, yenilenebilir 5 yıllık bir süre boyunca görev yapacaktır (Madde 23).
Arabulucu nitelikleri [mediator qualifications]: Arabulucu heyetlerine atanan kişiler, hukuk, ticaret, sanayi veya finans gibi uzmanlık alanlarında yüksek ahlaki karaktere ve tanınmış yeterliliğe sahip kişiler olacaktır [Madde 21(1)]. Devletlerarası Arabulucular Heyeti’ne atanan kişiler ayrıca uluslararası hukuk, diplomasi, uluslararası ilişkiler veya uluslararası siyasi ve ekonomik meseleler konularında bilinen yeterliliğe sahip, kapsamlı siyasi beceri ve yargıya sahip kişiler olacaktır [Madde 21(2)].
Arabulucuların dokunulmazlıkları [immunities of mediators]: Arabulucular ve Uluslararası Arabuluculuk Örgütü Sözleşmesi uyarınca arabuluculuğa katılan diğer kişiler, ilgili arabuluculuk sürecine katılımları sırasında sözlü veya yazılı ifadeler ve gerçekleştirdikleri tüm eylemler açısından yasal sürece karşı dokunulmazlık dâhil olmak üzere çeşitli dokunulmazlıklardan yararlanacaklardır (Madde 53).
2.4. Uyuşmazlık türleri [types of disputes]
Genel: Uluslararası Arabuluculuk Örgütü, tarafların uyuşmazlığın ortaya çıkmasından önce veya sonra karşılıklı rızasıyla sunulan üç kategorideki uluslararası uyuşmazlığın çözümü için arabuluculuk hizmetleri sağlayacaktır [Madde 24(1)]. Arabuluculuk onayı, uygulanabilir bir antlaşma veya anlaşma aksi yönde hüküm içermediği sürece her zaman tek taraflı olarak geri çekilebilir (Madde 24(2)).
Devletlerarası uyuşmazlıklar [state-to-state disputes]: Uluslararası Arabuluculuk Örgütü, arabuluculuğu kabul eden ve talep eden sözleşmeci devletlerarasındaki hukuki ve fiili uyuşmazlıklar, anlaşmazlıklar veya herhangi bir endişe konusu için arabuluculuk hizmetleri sağlayacak ve ayrıca sözleşmeci olmayan devletler ve uluslararası örgütler için arabuluculuk hizmetleri sağlayabilir (Madde 25). Uluslararası Arabuluculuk Örgütü, üçüncü bir devletin rızası olmadan devletler tarafından üçüncü bir devleti ilgilendiren bir uyuşmazlık için arabuluculuk hizmetleri sağlamayacaktır (Madde 26).
Bir devlet ile başka bir devletin vatandaşı arasındaki anlaşmazlıklar [disputes between a state and a national of another state]: Uluslararası Arabuluculuk Örgütü, bir sözleşmeci devlet (devlet tarafından Uluslararası Arabuluculuk Örgütü’ne atanan alt bölümler ve kurumlar dâhil) ile başka bir devletin vatandaşı arasındaki ticari veya yatırım anlaşmazlıkları için arabuluculuk hizmetleri sağlayacaktır [Madde 27(1) ve (3)]. Uluslararası Arabuluculuk Örgütü ayrıca, sözleşmeci olmayan bir devleti veya uluslararası kuruluşu (uluslararası kuruluşun kurumları dâhil) içeren ticari veya yatırım anlaşmazlıkları için (de) arabuluculuk hizmetleri sağlayabilir [Madde 27(2) ve (3)].
Özel taraflar arasındaki uyuşmazlıklar [disputes between private parties]: Uluslararası Arabuluculuk Örgütü, kişisel, ailevi veya hanehalkı amaçlı işlemlerden kaynaklanan uyuşmazlıklar hariç, özel taraflar arasındaki uluslararası ticari ilişkilerden kaynaklanan veya bunlarla ilgili uyuşmazlıklar için arabuluculuk hizmetleri sağlayacaktır (Madde 28).
Hariç tutulan uyuşmazlıklar [excluded disputes]: Herhangi bir devlet, devletlerarası uyuşmazlıkların türleri ve bir devlet ile başka bir devletin vatandaşı arasındaki ve Uluslararası Arabuluculuk Örgütü’ne sunmayı düşünmediği uyuşmazlıklar (Madde 29) hakkında bir beyanda bulunabilir, örneğin (devletlerarası uyuşmazlıklar durumunda) toprak egemenliği, deniz sınırlandırması, deniz çıkarları veya ilgili devlet tarafından arabuluculuk için uygun görülmeyen diğer konularla ilgili uyuşmazlıklar (Madde 25).
2.5. Arabuluculukların yürütülmesi [conduct of mediations]
Arabuluculuk ilkeleri [mediation principles]: Uluslararası Arabuluculuk Örgütü Sözleşmesi kapsamındaki arabuluculuk, gönüllülük, tarafsızlık, bağımsızlık, iyi niyet, verimlilik ve maliyet etkinliği ilkelerine uygun olarak yürütülür (Madde 30).
Usul kuralları: İcra Konseyi, arabuluculuk işlemlerinin başlatılması [Madde 12(1-e)] ve arabuluculuk işlemlerinin kendisi [Madde 12(1-f)] için usul kurallarını ve arabulucular için bir davranış kurallarını [Madde 12(1-g)] benimseyecektir.
Arabulucunun davranışı [mediator conduct]: Arabulucu, çıkar çatışmalarını taraflara bildirmeli, taraflara adil muamele edilmesini sağlamalı ve İcra Konseyi tarafından benimsenecek arabuluculuk davranış kurallarına uygun olarak uyuşmazlığın çözümünü teşvik etmelidir (Madde 32).
Gizlilik [confidentiality]: Uluslararası Arabuluculuk Örgütü Sözleşmesi uyarınca yürütülen arabuluculuk işlemlerine ilişkin tüm bilgiler ve bu işlemler sırasında üretilen veya elde edilen tüm belgeler (taraflar aksi yönde anlaşmadığı, bilgi veya belgenin kamuya açık olmadığı veya bilginin açıklanmasının yasa tarafından zorunlu kılındığı durumlar hariç, devletlerarası uyuşmazlıklar hariç) gizli kalacaktır (Madde 33).
Diğer yargılamalarda delil [evidence in other proceedings]: Hiçbir taraf, diğer yargılamalarda (hakemler veya mahkeme huzurunda dâhil) (i) arabuluculuk yargılamasında diğer bir tarafça ifade edilen herhangi bir görüşe veya yapılan herhangi bir beyana, kabul veya uzlaşma teklifine veya (ii) arabulucunun raporuna veya yaptığı herhangi bir tavsiyeye başvuramaz veya bunlara dayanamaz (Madde 34).
Arabulucunun rolüne ilişkin sınırlamalar [limitations on role of mediator]: Arabulucu, taraflarca aksi kararlaştırılmadığı veya yürürlükteki yasa uyarınca gerekmediği sürece, uyuşmazlığın konusu ile ilgili olarak devam eden veya gelecekteki herhangi bir yargılamada (yargısal, tahkim veya başka türlü) başka hiçbir sıfatla hareket etmeyecektir (Madde 35).
2.6. Uzlaşma anlaşmaları [settlement agreements]
Uzlaşma anlaşmalarının akdedilmesi [conclusion of settlement agreements]: Uluslararası Arabuluculuk Örgütü Sözleşmesi uyarınca arabuluculuk yoluyla uyuşmazlıkların çözümü, Uluslararası Arabuluculuk Örgütü Genel Sekreteri tarafından onaylanacak yazılı bir uzlaşma anlaşmasına kaydedilmelidir (Madde 39).
Hukuki etki [legal effect]: Bu tür uzlaşma anlaşmaları bağlayıcıdır ve iyi niyetle yapılmalıdır, arabuluculuktan kaynaklandığına dair delil olarak kullanılabilir ve uygulanabilir hukuk uyarınca tazminat talep etmek için güvenilebilir [Madde 40(1) ve (2)], ancak uzlaşma anlaşmasının şartlarına ilham vermiş olabilecek hukuk veya olgusal hususların kabul edildiği anlamına gelmez [Madde 40(3)].
Uygulama [enforcement]: Uluslararası Arabuluculuk Örgütü Sözleşmesi’nin 28. maddesi uyarınca özel taraflar arasındaki uluslararası bir ticari anlaşmazlığı çözmek için akdedilen bir uzlaşma anlaşması, bir sözleşmeci devlet tarafından uygulanabilir hukukuna uygun olarak tatbik edilebilir [Madde 41(1)]. Bu uzlaşma anlaşmalarının hangi koşullar altında uygulanacağını belirtmek için sözleşmeci devletler tarafından bir protokol müzakere edilmelidir [Madde 41(2)].
[1] “Uluslararası Arabuluculuk Örgütü’nün Kuruluşuna Dair Sözleşme” metni için bkz. < https://www.international-mediation.org/basic-documents/ > erişim tarihi 30 Haziran 2025.
[2]<https://www.hsfkramer.com/notes/publicinternationallaw/2025-posts/convention-on-the-establishment-of-the-international-organization-for-mediation-to-be-signed-in-hong-kong-in-2025 >.
[3] < https://www.info.gov.hk/gia/general/202505/30/P2025053000965.htm >.
[4] < https://www.international-mediation.org/basic-documents/ >.
[5] < https://www.international-mediation.org/headquarters/ >.
[6] < https://www.info.gov.hk/gia/general/202505/30/P2025053000272.htm >.
[7] < https://www.singaporeconvention.org/ >.
[8]<https://www.hsfkramer.com/notes/adr/2020-09/singapore-convention-on-mediated-settlement-agreements-comes-into-force-tomorrow-12-september-2020 >.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.