- Gayrı Resmi Kredi Piyasaları: Genel Bir Bakış
Gayrı resmi kredi piyasaları (informal credit markets), resmi finans sektöründe yaygın olarak kullanılan prosedürleri takip etmeden ve yasaların gerektirdiği organizasyon yapısını edinmeden, solo veya grup düzeyinde küçük ölçekte faaliyet gösteren finansal piyasalardır. Devirli Tasarruf ve Kredi Birlikleri[1] (Rotating Savings and Credit Associations), birçok gelişmekte olan ülkenin finans piyasalarında önemli bir rol oynayan en yaygın gayrı resmi finans kuruluşlarıdır. Bu birlikler, her toplantıda sabit bir miktarda nakit katkıda bulunmak ve toplam tutarı grubun bir üyesine sunmak için önceden belirlenmiş sayıda kez bir araya gelmeye karar veren bir grup insandan oluşur ve Devirli Tasarruf ve Kredi Birliğinin her üyesi Devirli Tasarruf ve Kredi Birliğine ödedikleri katkıların toplam tutarını bir kez alana kadar aynı şeyi yapmaya devam ederler.
Gayrı resmi kredi piyasası, gelişmekte olan ülkelerin ekonomilerinde önemli bir rol oynar (Germidis, 1990[2]). Gayrı resmi kredi piyasaları, aksi takdirde erişilemeyen kredi, sigorta ve tasarruf mekanizmaları gibi daha az şanslı hizmetlerin erişimine sunar. Tüketimi yumuşatmaya ve hastalık, geçimini sağlayan bir aile üyesinin kaybı, iş kaybı veya diğer beklenmeyen kazalar gibi yaşam tehlikelerinin etkilerini en aza indirmeye yardımcı olurlar. Küçük ve orta büyüklükte işletmeler [KOBİ (small- and medium-sized enterprises)] de kredi taleplerini karşılamak için çoğunlukla gayrı resmi kredi piyasalarına bağımlıdır. Gayrı resmi kredi piyasası, birçok gelişmekte olan ülkede KOBİ’lerin başlatılması ve genişletilmesi için tam veya kısmi finansman sağlar.
- Gayrı Resmi Kredi Piyasalarının Özellikleri
Gayrı resmi kredi piyasalarının temel özellikleri beş katmanlıdır. Bunlardan birincisi, esas olarak kişisel ilişkilere dayanarak işlev görürler. İnsanlar gayrı resmi kredi piyasalarına asıl olarak birbirlerine olan güvenleri temelinde katılırlar (Rajaram, 2001[3]). Kişisel bağlara dayalı olarak, gayrı resmi kredi piyasaları avantajlar sunar; karmaşık bilgilere veya katı yasa ve düzenlemelere güvenmekten kaçınırlar ve işlemlerde esneklik sağlarlar. Bir diğer ortak özellik ise kredilerin sınırlı olması ve genellikle ödeme planında gerekli esneklikle kısa vadeli olarak verilmesidir. Üçüncüsü, gayrı resmi kredi piyasaları genellikle özellikle kırsal alanlarda segmentlere ayrılmıştır (Aryeetey, 2005[4]). Gayrı resmi kredi piyasalarının dördüncü özelliği ise, bazen diğer piyasalarla iç içe olmalarıdır. Gayrı resmi kredi piyasalarının beşinci ortak özelliği de, yükümlülüklerin uygulanmasının genellikle toplumsal baskıya, resmi olmayan yasalara ve sözleşme yasalarına bağlı olmasıdır (Anderson vd. 2009[5]). Son olarak, gayrı resmi kredi piyasalarındaki operasyonel maliyetlerin düşük olduğu, çünkü maaşlı çalışan olmadığı ve bilgi maliyetlerinin sınırlı olduğu konusunda da yaygın bir fikir birliği vardır (Guirkinger, 2008[6]). İşlem maliyetleri, borç verenlerin borç alanlar hakkında bilgi sahibi olması nedeniyle düşüktür (Guirkinger, 2008).
- Gayrı Resmi Kredi Piyasalarının Yaygınlığına İlişkin Açıklamalar
Gayrı resmi kredi piyasalarının neden var olduğu sorusu bilim insanlarını zorlamıştır. Düşük gelirli kişilerin finansal olarak dışlanması en kritik faktör olarak kabul edilir (Hanedar, 2013[7]; Germidis, 1990; Aryeetey, 2005). Resmi kredi piyasalarına yeterli ve uygun fiyatlı erişimin olmaması, düşük gelirli kişileri gayrı resmi kredi piyasalarına bağımlı olmaya zorlar (Tsai, 2004[8]). Araştırmacılar, resmi finans kurumlarındaki teminat eksikliği, finansal okuryazarlık ve karmaşık bürokrasinin resmi finansal hizmetlere erişimi sınırladığını ve bunları çoğu gelişmekte olan ülke nüfusu için maliyetli hale getirdiğini savunmaktadır (Hanedar, 2013). Gayrı resmi kredi piyasalarındaki sözleşmelerin esnek yapısı, basitleştirilmiş prosedürler ve geri ödeme takvimlerindeki esneklik de gayrı resmi kredi piyasalarını resmi finans piyasalarının tamamlayıcıları ve ikameleri olarak sürdüren önemli faktörlerdir (Tsai, 2004; Pearlman, 2010[9]).
Politika yapıcılar gayrı resmi kredi piyasasıyla farklı şekillerde başa çıkmaya çalışmışlardır. Politika yapıcılar arasındaki ortak amaç, gayrı resmi kredi piyasasının aktörlerini ekonominin resmi olarak düzenlenen sektörüne getirmekti. Resmi lisanslar almak için gereken prosedürleri ve adımları kolaylaştırmak ve kredi piyasasını serbestleştirmek, resmi ve gayrı resmi sektörler arasındaki boşluğu daraltmak için çözümlerdir. Resmi sektörün finansal piyasadan dışlananlara yeterli hizmet sunması için sübvansiyon sağlanması ve faiz oranı tavanları belirlenmesi gayrı resmi kredi piyasasını kontrol etmek için kullanılmıştır. Ancak, gayrı resmi kredi piyasasını ele alan net bir politika yönü yoktur. Birçok gelişmekte olan ülkede düşük gelirli haneler için baskın ve hatta tercih edilen piyasalar olmaya devam etmektedirler.
- Sonuç
Finans, insanlar için fırsatlar yaratmak için ihtiyaç duyulan temel girdilerden biri olarak kabul edilir. Zengin veya fakir bireyler finansal hizmetlere ihtiyaç duyar. Finansal hizmetlere erişim, insanların yaşam kalitelerini iyileştirmek için ihtiyaç duyduğu temel bir unsurdur. Devletin hukuk sistemi daha merkezi ve kontrollü hale geldikçe, finansa erişim de daha iyi bilgiye, eğitime ve sermayeye sahip kişilerle sınırlı hale gelmiştir. Resmi finans kurumları birçok kişi için erişilemez hale gelmiştir. Bu, finansmana erişimi, teminat olarak kullanılacak yeterli mülke, kendilerini tanımlamak için resmi belgelere ve resmi finans sistemi tarafından dâhil edilecek diğer ölçütleri karşılayan kişilerle sınırlayan yasal ve yasal olmayan koşullardan kaynaklanmaktadır. Bu sınırlama kabul edilmiş ve uluslararası ve ulusal kalkınma ajansları, özel sektör gibi birçok olumlu adım atmıştır. Ancak, ele alınması gereken yasal sorunlar çoğunlukla dokunulmadan kalmakta; finansal hizmetleri sağlamak için yerine getirilmesi gereken koşulları ve formaliteleri belirleyen yasalar, yoksul insanların durumuna çok az dikkat etmektedir.
Gayrı resmi kredi piyasaları, yerel normları ve gelenekleri resmi yasalardan gözlemledikleriyle harmanlayarak oldukça yaratıcı bir şekilde işliyor gibi görünmektedir. Gayrı resmi kredi piyasalarındaki aktörler, pratik olarak uygulanabilir buldukları ve amaçlarına iyi hizmet ettikleri takdirde resmi yasalardan öğrendikleri yeni normlara karşı direnç göstermiyorlar. Resmi yasaların bu şekilde dâhil edilmesi birçok etkileşimin sonucudur. Gayrı resmi kredi piyasalarındaki bazı liderlerin ve aktörlerin resmi yasalar konusunda eğitim almış olmaları ve devlet dairelerinde çalışmaları, resmi yasaların tüzüklere ve insanların gayrı resmi kredi piyasalarında kullandıkları uygulamalara dâhil edilmesine katkıda bulunmuştur. Mahkemeler ayrıca resmi yasalar, sosyal normlar ve örf ve adet kuralları arasındaki etkileşimi iki şekilde kolaylaştırmaya yardımcı olmuştur. Birincisi, geleneksel finans kurumlarıyla ilgili davalara karar verdiklerinde, genellikle bu normları ve uygulamaları onaylarlar, böylece normların ve uygulamaların devamına hak ettikleri değeri verirler. İkinci olarak da, resmi yasalar uygulandığında ve gayrı resmi kredi piyasalarındaki normlar ve uygulamalar reddedildiğinde, gayrı resmi kredi piyasalarındaki aktörler, bunları hukuk mahkemelerinde uygulamaktan kaynaklanan sorunlardan kaçınmak için yasalarını ve uygulamalarını değiştirerek yanıt verirler.
[1]<https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/07329113.2017.1407525>.
[2]<https://www.jstor.org/stable/25830210?seq=1#page_scan_tab_contents>.
[3]<https://www.proquest.com/docview/201552018?pq-origsite=gscholar&sourcetype=Scholarly%20Journals>.
[4]<https://scholarsarchive.byu.edu/esr/vol7/iss1/3/>.
[5]<https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0304387808000862>.
[6]<https://www.semanticscholar.org/paper/Understanding-the-Coexistence-of-Formal-and-Credit-Guirkinger/1955320cd8217b298a4660e7ea432ab4af9208f8?p2df>.
[7]<http://eprints-phd.biblio.unitn.it/985/>.
[8]<https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305750X04000956>.
[9]<https://scioteca.caf.com/handle/123456789/214>.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.