Giriş
Finans sektörü, Mart 2023’te Amerika Birleşik Devletleri (ABD) tarihinin en büyük ikinci banka iflasını oluşturan Silikon Vadisi Bankası’nın (Silicon Valley Bank-SVB) çöküşüyle[1] önemli bir olaya tanık olmuştur. Bu banka, 24 saat içinde yaklaşık 42 milyar dolarlık benzeri görülmemiş bir mevduat çekişi[2] yaşamıştır ki; bu, geleneksel banka hücumlarından [bank runs] önemli ölçüde farklılaşan yeni bir olgunun tezahürüydü. ‘Dijital Çağda Bankalara Hücum: Teknoloji, Psikoloji ve Düzenleme’ başlıklı son bir makalede, bu dönüşüm ve finansal istikrar ve finansal düzenleme üzerindeki etkileri incelenmektedir.
- Hızlandırılmış Banka Hücumlarının Teknolojik Belirleyicileri
Söz konusu araştırmada, çağdaş finansal sistemlerde banka hücumlarının dinamiklerini temelden değiştiren üç kritik faktör tespit ediliyor:
Zamansal hızlanma etkisi [temporal acceleration effect]: Dijital bankacılık altyapısı, tarihsel olarak mevduat çekişlerinin hızını yavaşlatan zamansal ve fiziksel kısıtlamaları ortadan kaldırmıştır. Modern elektronik bankacılık sistemleri, coğrafi konumdan veya geleneksel bankacılık saatlerinden bağımsız olarak önemli sermayenin neredeyse anında transfer edilmesini sağlar[3]. Karşılaştırmalı tarihsel analiz bu hızlanma için deneysel destek sağlar[4]. Washington Mutual’ın 2008 yılındaki iflası 10 günlük bir süre zarfında yaklaşık 17 milyar dolarlık çekişi içeriyordu, oysa Silicon Valley Bank tek bir iş günü içerisinde 42 milyar dolarlık çıkış yaşamış ve sonraki gün ek 100 milyar dolarlık bir çekiş planlanmıştır. Bu, mevduat çekişi dinamiklerinde niceliksel ve nitel bir dönüşüm olduğunu göstermektedir.
Mudi koordinasyon mekanizması [depositor coordination mechanism]: Sosyal medya platformları, öncü Diamond-Dybvig modelinde[5] (1983) açıklanan koordinasyon sorununu etkili bir şekilde çözmüştür. Bu teorik çerçeve, banka hücumlarının, solo mevduat sahiplerinin fonları erken çekme (potansiyel olarak kurumsal başarısızlığa yol açma) veya mevduatı tutma (başkaları çekerse sermaye kaybı riski) kararıyla karşı karşıya kaldığı bir koordinasyon sorunundan kaynaklandığını ileri sürmektedir. Çağdaş dijital iletişim ağları, mudiler arasında neredeyse anında bilgi yayılımını ve koordinasyonunu kolaylaştırır[6]. Twitter ve şifreli mesajlaşma uygulamaları gibi platformlar aracılığıyla SVB’nin finansal durumuyla ilgili bilgilerin yayılması, benzeri görülmemiş bir koordinasyona olanak tanıyarak, tarihsel olarak kademeli bir süreç olabilecek şeyi akut bir likidite krizine dönüştürmüştür.
Azaltılmış psikolojik sürtünme fenomeni [diminished psychological friction phenomenon]: Dijital bankacılık arayüzleri, daha önce mevduat çekişlerini daha dikkatli hale getiren önemli psikolojik sürtünme noktalarını ortadan kaldırmıştır. Fiziksel mevcudiyet, kişilerarası etkileşim ve manuel işlemler gerektiren geleneksel çekiş süreci, yeniden değerlendirme ve potansiyel caydırma için doğal aralıklar yaratmıştır. Modern sürtünmesiz bankacılık arayüzleri, davranışsal ekonomi literatüründeki (vergi) ‘ödemenin verdiği acı’ [7][pain of payment] kavramıyla paralellik göstermektedir ki; buna göre dijital işlemler, parasal ödemelerle ilişkili psikolojik rahatsızlığı azaltarak daha dürtüsel finansal karar almayı kolaylaştırmakta ve potansiyel olarak kolektif davranışı istikrarsızlaştırmaktadır.
- Teknolojik Karşı Önlemler: Diyalektik Bir Yaklaşım
Mezkûr makalenin analitik çerçevesinde, hızlandırılmış banka hücumlarını kolaylaştıran teknolojik faktörlerin, paradoksal bir şekilde, iki bileşenli bir yaklaşımla bunların hafifletilmesi için mekanizmalar sunabileceği ileri sürülmektedir:
Birincisi, gelişmiş öngörü sistemlerinin uygulanması [implementation of advanced predictive systems]: Finans kuruluşları, işlem modellerinin gerçek zamanlı izlenmesi ve sosyal medya duygu analizi için yapay zekâ ve makine öğrenimi algoritmalarını kullanabilir, böylece anormal çekiş modellerinin sistemik likidite krizlerine dönüşmeden önce belirlenmesini sağlayabilir.
İkincisi, prosedürel sürtünmenin stratejik olarak yeniden tanıtılması [strategic reintroduction of procedural friction]: Bankacılık kuruluşları, önemli para çekiş süreçlerinde kasıtlı duraklamalar getirmek için dijital arayüzlerinde davranışsal mimari değişiklikleri uygulayabilir. Bu tür önlemler şunları içerebilir:
Büyük ölçekli çekişler için çok faktörlü kimlik doğrulama yükümlülükleri;
İşlem büyüklüğüne orantılı kademeli işlem aralıklarına sahip katmanlı çekiş protokolleri;
Para çekiş işleminin başlatılması sırasında etkinleştirilen finansal teşvik yapıları (örneğin, tercihli faiz oranları).
Bu yaklaşımlar davranışsal ekonomi ilkeleriyle, özellikle de karar ortamlarındaki bağlamsal değişikliklerin, isteğe bağlılığı kısıtlamadan davranışı önemli ölçüde etkileyebileceğini savunan seçim (dürtü-nudge) mimarisi teorisi[8] [theory of choice architecture] ile tutarlıdır.
- Düzenleyici Çerçeveler İçin Çıkarımlar
Mevduat sigorta planları, sermaye yeterlilik yükümlülükleri ve devlet müdahalesi dâhil olmak üzere banka hücumlarını ele alan geleneksel düzenleyici mekanizmalar, çağdaş finansal sistemlerde gereklidir, ancak yetersiz bileşenler olmaya devam etmektedir. Dijital olarak kolaylaştırılan banka hücumlarının hızı, düzenleyici otoritelerin yanıt verme kapasitesini sıklıkla aşmaktadır.
Kurtarma paketleri biçimindeki devlet müdahalesi, kriz sonrası istikrar için etkili olsa da, önemli finansal sonuçlar, kamuoyu tartışması ve ahlaki tehlike değerlendirmeleri sunar. Makalede önerilen teknolojik karşı önlemler, akut krizler olarak ortaya çıkmadan önce sistemsel zayıflıkları ele alan proaktif, önceden alınmış bir yaklaşımı temsil eder.
Bu önlemlerin etkili bir şekilde uygulanması düzenleyici standardizasyonu gerektirir. Finansal düzenleyici otoriteler, tüm bankacılık kuruluşlarında öngörü izlemesi sistemlerinin ve istişari sürtünme mekanizmalarının benimsenmesini zorunlu kılmayı değerlendirmeli, böylece risklerin tespiti ve azaltılması için tek tip hazırlık sağlanmalıdır.
Sonuç ve Politika Çıkarımları
Bankacılık altyapısının dijital dönüşümü aynı anda operasyonel verimliliği artırmış ve yeni sistemsel güvenlik açıkları yaratmıştır. 2023 tarihli banka iflasları, 2008 sonrası düzenleyici reformlara rağmen çağdaş finansal sistemlerin benzeri görülmemiş hız ve büyüklükle karakterize edilen dijital çağ banka hücumlarına karşı hâlâ hassas olduğunu göstermektedir.
Zamansal hızlanma etkisi, mudi koordinasyon mekanizması ve azalan psikolojik sürtünme olgusunu ele alarak, düzenleyici çerçeveler modern bankacılığın gerçeklerine uyum sağlayacak şekilde gelişebilir. En uygun yaklaşım, teknolojik ilerlemeyi tersine çevirmeyi değil, bunun yerine teknolojik yetenekleri daha stratejik bir şekilde kullanmayı, kriz öngörüsü için öngörü analitiğini kullanmayı ve daha dikkatli finansal karar almayı teşvik eden bilinçli sürtünme noktalarını uygulamayı gerektirir.
[1]<https://www.fdic.gov/resources/resolutions/bank-failures/in-brief/bfb2023.html >.
[2]<https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-03-12/silicon-valley-bank-s-fall-was-a-faster-more-viral-breed-of-bank-run?embedded-checkout=true >.
[3] < https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4534754 >.
[4]<https://www.stlouisfed.org/on-the-economy/2023/may/understanding-the-speed-and-size-of-bank-runs-in-historical-comparison >.
[5] < https://www.jstor.org/stable/1837095 >.
[6] < https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4422754 >.
[7] (Pain of Paying Taxes) < https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3808083 >.
[8<https://www.researchgate.net/publication/257178709_Nudge_Improving_Decisions_About_Health_Wealth_and_Happiness_RH_Thaler_CR_Sunstein_Yale_University_Press_New_Haven_2008_293_pp >.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.