Giriş
Birleşik Krallık’ın dünyadaki en büyük ve en açık ekonomilerden biri olduğu göz önüne alındığında, iş kurmak için cazip bir ortam sunulduğu söylenebilir. Ancak bu aynı zamanda Birleşik Krallık’ın açık ekonomisinin ve kurumsal yapılarının dolandırıcılık ve kara para aklama gibi faaliyetler yoluyla kötüye kullanılması riskine daha fazla maruz kaldığını da gösterir.
Avam Kamarası Adalet Komitesi’nin Dolandırıcılık ve Adalet Sistemi Raporuna (House of Commons’ Justice Committee Report on Fraud and the Justice System[1]) göre, dolandırıcılık tehdidi sürekli olarak gelişmekte ve Birleşik Krallık’taki tüm suçların %40’ından fazlasını oluşturmakta ve ancak bildirilen vakaların yalnızca %0,75’i kovuşturmaya yol açmaktadır.
İşte Ekonomik Suçlar ve Kurumsal Şeffaflık Yasası (Economic Crime and Corporate Transparency Act[2]), dolandırıcılığı ele almak, etkilerini azaltmak ve kurumsal sorumluluk rejimini güçlendirmek amacıyla 26 Ekim 2023 tarihinde Kraliyet Onayı almıştır. Ekonomik Suçlar ve Kurumsal Şeffaflık Yasası’nın temel hedefleri arasında kurumsal şeffaflığın arttırılması ve ekonomik suçların ele alınması yer almaktadır. Buna ek olarak, Rusya’nın Ukrayna’yı işgaline derhal müdahale etmek ve Hükümetin yaptırımlar uygularken hızlı hareket etmesine ve kara para aklama amacıyla Birleşik Krallık varlıklarını kullanan yabancı suçluları hedef almasına olanak sağlamak için Parlamento tarafından hızla takip edilen 2022 tarihli Ekonomik Suçlarda Şeffaflık ve Uygulama Yasası (Economic Crime Transparency and Enforcement Act[3]) kapsamındaki kurumsal sorumluluğu genişletmektedir.
1. Getirilen Önemli Değişiklikler
2023 tarihli Ekonomik Suçlar ve Kurumsal Şeffaflık Yasası aşağıdaki hedefler doğrultusunda değişiklikler getirmiştir:
- Birleşik Krallık’ın ekonomik suçlara tepkisini geliştirmek,
- Kötü aktörlerin Birleşik Krallık ekonomisini suiistimal etmesini önlemek ve
- Verilerinin güvenilirliğini artırmak için Ticaret Siciline (Companies House) ilave yetkiler vermek.
Başlangıçta bu değişikliklerden bazılarının hemen uygulanmadığını, ancak yürürlüğe girebilmeleri için daha fazla ikincil mevzuat ve hükümet rehberliğine ihtiyaç duymaları nedeniyle aşamalı olarak uygulanacağını vurgulamak önemlidir. Hükümlerin çoğunun 2024 yılı içinde yürürlüğe girmesi beklenmekte olup; Hükümet, bu değişiklikler yürürlüğe girmeden önce kılavuz yayınlayacaktır.
1.1. Ticaret Sicili Reformu [Companies House Reform]
Hükümet, bir yüzyılı aşkın süredir Ticaret Sicilinde en büyük değişiklikleri başlatmış ve bunun sonucunda 2006 tarihli Şirketler Yasası’nda (Companies Act) önemli değişiklikler yapılmıştır. Ekonomik Suçlar ve Kurumsal Şeffaflık Yasası, Ticaret Sicili Memuru/Mukayyidi (Registrar of Companies) tarafından tutulan bilgilerin doğruluğunu arttırmayı ve Ticaret Sicilinin kurumsal varlıkların kötüye kullanımını etkin bir şekilde önlemesini sağlamayı amaçlayarak Ticaret Sicili Memurunun yetkilerini güçlendirecek ve genişletecektir. Şu anda, Ticaret Sicili Memurunun rolü pratik olarak şirket bilgilerini kaydetmek ve kamu incelemesine sunmaktır. 2006 tarihli Şirketler Yasası’nın 35. maddesi, Ticaret Sicili Memuruna bazı idari yetkiler vermesine rağmen, bunlar bilgilerin bütünlüğünü ve doğruluğunu sağlamak için yetersizdir. Yapılan en önemli değişiklikler şunları içermektedir:
- İlave bilgi isteme yetkisi (power to require additional information): Ticaret Sicili, gönderilen bilgilerin potansiyel olarak hileli veya şüpheli olduğunu tespit ettiği, Ticaret Sicilindeki önemli şirket arşivi ile ilgili ek bilgiler talep edebilir. Buna yanlış bilgileri reddetme ve bazı durumlarda kaldırma yetkisi (power to reject and, in some cases, remove inaccurate information) de dâhildir. Daha fazla bilgi talebine uyulmaması mali ceza veya kovuşturma gibi sonuçlara yol açabilir.
- Özellikle halkı yanıltma potansiyeli taşıyan şirket unvanlarının (veya işletme adlarının) daha fazla incelenmesi (enhanced scrutiny of company names).
- Tescil edilmiş ofis adresleri (registered office addresses): Şirketlerin her zaman tescil edilmiş adresleri olarak ‘uygun bir adres’ (an appropriate address) bulundurmaları gerekmektedir. Şirkete hitaben gönderilen ve oraya teslim edilen bir belgenin şirket adına hareket eden bir kişinin dikkatini çekmesi bekleniyorsa ve bu belgenin teslimi, şirket adına teslimat onayının alınmasıyla kayıt altına alınabilecek nitelikte ise adres uygun kabul edilir. Şirketler artık kayıtlı ofis adresi olarak posta kutusunu (PO BOX) kullanamayacaktır. Ticaret Sicili müseccel adresi uygunsuz bulursa, bunu Cardiff’teki ‘gaip Ticaret Sicili adresi’ (Companies House default address) olarak değiştirebilir. 28 gün içinde uygun bir adresin sağlanmaması, şirketin ticaret sicilinden silinmesi için sürecin başlatılmasına yol açabilir.
- Kayıtlı elektronik posta adresi (registered email address): Şirketlerin artık Ticaret Siciline ‘uygun bir elektronik posta adresi’ sağlaması gerekmektedir.
- Kimlik doğrulama (identity verification): Hem yeni hem de mevcut kayıtlı şirket yöneticileri, Önemli Kontrole Sahip Kişiler (People with Significant Control-PSCs) ve şirketler adına başvuruda bulunanlar, büyük olasılıkla Ticaret Sicili tarafından uygulamaya konulan bir dijital hizmet aracılığıyla Ticaret Sicilinde kimlik doğrulamasından geçmek zorundadır (aksi takdirde, Şirket/Ticari İşletme adına hareket edemezler). Bu yükümlülüğe uymamak, para cezasıyla cezalandırılabilecek cezai bir suç olarak değerlendirilecektir. Bu önlemler ikincil mevzuat ve hükümet rehberliği gerektirecektir.
- Yalnızca yazılım başvurularına geçiş (transition to Software-only filings): Ticaret Sicili, kademeli olarak yıllık hesapları yalnızca dijital formatta kabul etmeye başlayacaktır. Bu geçiş, şirketin büyüklüğüne ve ticari durumuna göre çeşitli hesap türlerine bağlı olarak önümüzdeki 2-3 yıl içinde aşamalı olarak gerçekleştirilecektir.
1.2. Yeni Cezai Suçlar [New Criminal Offenses]
1.2.1. ‘Dolandırıcılığın önlenmemesi’ suçu (failure to prevent fraud offence)
Ekonomik Suçlar ve Kurumsal Şeffaflık Yasası, büyük kuruluşları[4], kendi personelinin veya diğer ‘ilişkili kişiler’in (bir temsilci, bağlı kuruluş veya kuruluş adına hizmet veren bir kişi gibi), kuruluşa veya ‘ilişkili kişiler’in (associated persons) hizmet sağladığı herhangi bir kişiye fayda sağlamayı amaçlayan dolandırıcılık yapmasını engellememeleri durumunda sorumlu tutan bir suç getirmiştir. Bir şirketin büyük bir kuruluş olarak kabul edilebilmesi için şu ölçütlerden en az ikisini karşılaması gerekir: (i) 36 milyon pound (£) veya daha fazla ciro, (ii) 18 milyon £ veya daha fazla bilanço varlığı/aktif toplamı ve (iii) 250 veya daha fazla çalışan [turnover of £36 million or more, balance sheet assets of £18 million or more and 250 employees or more]. Ekonomik Suçlar ve Kurumsal Şeffaflık Yasası, bir kuruluşun (sahtekârlığın meydana geldiği sırada) bu tür bir dolandırıcılığı önlemek için ‘makul prosedürler’e sahip olduğunu gösterebilmesi durumunda, kuruluşa bir savunma yapma imkânı sağlar. Büyük kuruluşlar, bu gereksinime uygunluğu sağlamak için sahtekârlığa karşı önlemlerini gözden geçirmeli ve güncellemelidir. Hükümetin 2024 yılının ilk çeyreğinde bu konuda bir kılavuz yayınlaması beklenmektedir.
1.2.2. Kimlik doktrininin genişletilmesi (expansion of the identification doctrine)
Daha önce bir şirket, ancak suçun işlenmesinin şirketin ‘yönetici aklı ve iradesi’ (directing mind and will) olarak tanımlanan bir gerçek kişiye atfedilmesi durumunda cezai sorumlu tutulabiliyordu. Ekonomik Suçlar ve Kurumsal Şeffaflık Yasası, kurumsal cezai sorumluluğun kapsamını, şirketin sadece ‘akıl ve iradesini yönlendirmek’ yerine ‘üst düzey yöneticiler’i (senior managers) kapsayacak şekilde genişletmiştir. Şimdilik bu doktrin yalnızca Ekonomik Suçlar ve Kurumsal Şeffaflık Yasası’nda belirtilen belirli ekonomik suçlar için geçerlidir. Hükümet, gelecekte bu uygulamayı tüm suçları kapsayacak şekilde genişletmeyi planlamaktadır. Ekonomik Suçlar ve Kurumsal Şeffaflık Yasası uyarınca, şirketin ‘kıdemli yöneticisi’nin (senior managers) kendi fiili veya görünürdeki yetkisi dâhilinde hareket ederken veya buna teşebbüs ederken konuyla ilgili bir suç işlemesi durumunda sorumluluk bir şirkete atfedilebilir. Bu hüküm 26 Aralık 2023 tarihinde yürürlüğe girmiştir.
[Müellifin Notu: Şu anda Parlamentoda Komite Aşamasında olan 2023-2024 Ceza Adaleti Yasa Tasarısı, kabul edilmesi halinde kurumsal cezai sorumluluğun tüm suç türlerini kapsayacak şekilde genişletilmesi muhtemeldir.]
1.3. Komandit Şirket Reformu [Limited Partnership Reform]
Komandit şirketlerin (limited partnerships-LPs) kötüye kullanılmasının önlenmesi: Uygulamanın ardından, bu önlemler komandit şirketlere ortaklarının isimlerini, doğum tarihlerini ve ikamet adreslerini kamuya açıklama zorunluluğu getirmektedir. Sınırsız sorumlu ortaklar (general partners) kimlik doğrulamasından geçmeli, Birleşik Krallık’ta kayıtlı bir ofis adresi sağlamalı, standart bir endüstriyel sınıflandırma kodu temin etmeli ve yıllık bir onay beyanı sunmalıdır. Verilerin güvenilir olduğundan emin olmak için komandit şirket bilgilerinin gönderimi, Ticaret Siciline kayıtlı yetkili bir temsilci aracılığıyla gerçekleştirilmelidir. Hükümetin bu konuda da kılavuz yayınlaması beklenmektedir.
1.4. Kara Para Aklama Bildirim Yükümlülükleri [Money Laundering Reporting Obligations]
Bir kişi suç teşkil eden bir işle uğraştığında kara para aklama suçundan sorumlu olabilir. Ancak kara para aklamaya karşı savunma (defence against money laundering-DAML[5]) ibraz etmeleri ve Ulusal Suç Teşkilatı’ndan (National Crime Agency) izin almaları halinde suç işleme fiilinden kaçınabilirler. Bu minvalde 05 Ocak 2023 tarihinde eşik tutarı (bir finans kuruluşunun kara para aklamaya karşı savunma göndermeden işlem gerçekleştirebileceği cezai varlık değeri), bir banka nezdinde tutulan bir hesabın işletilmesi ile ilgili eylemler için 250 pounddan bin pounda yükseltilmiştir.
Ekonomik Suçlar ve Kurumsal Şeffaflık Yasası, müşterileri adına işlem yapan işletmelerin bildirimini azaltmak için 2002 tarihli Suç Gelirleri Usul Yasası’ndaki (Proceeds of Crime Act-POCA) kara para aklama ve bildirim yükümlülüklerini değiştirmiştir. Kara Para Aklama Düzenlemeleri kapsamındaki müşteri durum tespiti yükümlülüklerine uymaları koşuluyla, kara para aklama kapsamında düzenlenen sektörü (hukuk sektörü ve muhasebe sektörü gibi) muaf tutarak, kara para aklama suçlarından ilave kara para aklamaya karşı savunma muafiyetleri getirmiştir. Bu hüküm, 26 Ekim 2023 tarihinde yürürlüğe girmiştir.
2. Müellifin Söz Konusu Düzenlemelere İlişkin Yorumları
Bu dönüm noktası niteliğindeki mevzuat, Ticaret Sicilinin ekonomik suçlarla mücadelede önemli bir rol üstlenmesiyle, Birleşik Krallık’ın dolandırıcılık suçunu soruşturma ve önleme çabalarında önemli bir gelişmeye işaret etmektedir. Bu yeni önlemlerin Birleşik Krallık şirketlerinin idari uygulamaları üzerinde önemli bir etkisi olacak ve potansiyel olarak zorluklara ve artan idari yüklere yol açacaktır.
Ticaret Sicilinin sorunsuz çalışabilmesi ve yeni fonksiyonlarını etkin bir şekilde yerine getirebilmesi için gerekli süreç değişiklikleri, sistem geliştirmeleri ve işe alımları nasıl gerçekleştireceği henüz bilinmemektedir.
Bu düzenlemelerin dezavantajı ise, geçen Ekim ayında uygulamaya konulan yeni tedbirlere rağmen bunların çoğunluğunun henüz yürürlüğe girmemiş olması, çünkü bunların uygulanabilmesi için ikincil mevzuat ve rehberlik gerektirmesidir. Bununla birlikte (yukarıda zikredilen) kuruluşlar, bu yeni değişikliklere hazırlanmak için proaktif olarak adımlar atmaya başlamak isteyebilir; örneğin, mevcut dolandırıcılık önleme uygulamalarını kapsamlı bir şekilde gözden geçirmek ve dolandırıcılık riskini azaltacak prosedürleri uygulamaya koymak isteyebilirler. Hükümet, makul prosedürlerin nelerden oluştuğuna ilişkin 2024 yılının başlarında rehberlik sağlamaya hazırlanmaktadır.
Ayrıca işletmeler, ‘kıdemli kişi’ tanımına giren bireylerin kapsamlı bir şekilde anlaşılmasını sağlamalı ve onları gelişen ortam hakkında bilgilendirmek için yeterli eğitimi sağlamalıdır. Bu, onların eylemlerinden kaynaklanan potansiyel kurumsal cezai sorumluluk konusunda farkındalık yaratmak açısından çok önemlidir.
Sonuç
2023 tarihli Birleşik Krallık Ekonomik Suçlar ve Kurumsal Şeffaflık Yasası veya daha genel olarak şirketler hukuku hakkında herhangi bir soru varsa, hukuk danışmanları ile iletişime geçilmesi gereklidir.
[1] < https://committees.parliament.uk/publications/30328/documents/175363/default/ >
[2] < https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2023/56/enacted >
[3] < https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2022/10/contents/enacted >
[4] < https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2006/46/section/465 >
[5] < https://www.nationalcrimeagency.gov.uk/who-we-are/publications/167-defence-against-money-laundering-daml-faq-may-2018/file >
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.