Amerika Birleşik Devletleri (ABD) Federal Mevduat Sigorta Kurumu (Federal Deposit Insurance Corporation-FDIC), varlıkları 10 milyar ABD dolarının üzerinde olan, üye olmayan tüm eyalet bankaları için geçerli olacak, kurumsal yönetim ve risk yönetimine ilişkin uygulanabilir kurallar önerdi. Tasarı iki karşıt görüş üzerine yayınlandı. Muhalif görüşlerin altını çizdiği konular arasında, tasarı teklifinin, Parasal Denetleme Ofisi’nin (Office of the Comptroller of the Currency-OCC) kurumsal yönetişim yönergeleri ve Federal Rezerv Kurulu’nun (Federal Reserve Board-FRB) kurumsal yönetişim kılavuzunun kapsamının ötesine geçen, eyaletin emanet (tevdiat) görev standartlarına uygulanabilir bir federal katman dayatmayı amaçlaması da yer alıyor. Teklif aynı zamanda yönetim kurulu ve yönetimin sorumlulukları arasındaki suları bulandıracak ve bir dizi çok ayrıntılı ve son derece kuralcı yönetim yükümlülükleri dayatacaktır.
Mart ayında (2023) bankacılık sektöründe yaşanan çalkantının ardından Federal Mevduat Sigorta Kurumu’nun, üye olmayan eyalet bankalarını yüksek kaliteli kurumsal yönetime sahip olmaya teşvik etmek istemesi anlaşılabilir bir durumdur. Ancak, sürece yoğun bir vurgu yapan Tasarı Federal Mevduat Sigorta Kurumu Kılavuzlarının, özellikle bir kurulun geleneksel gözetim rolü ve yönetim kurulunun geleneksel gözetim rolü ve diğer bankacılık kurumlarının daha değişken bakış açıları ışığında bakıldığında, süreç ile temel güvenlik ve sağlamlık kaygıları arasında doğru dengeyi sağlayıp sağlamadığı açık bir sorudur.
Temel çıkarımlar şunlardır:
-Yöneticilere yeni önemli görevler (significant new duties for directors): Teklif, örneğin bir yöneticinin “hissedarlar, mevduat sahipleri, alacaklılar, müşteriler, düzenleyici otoriteler ve kamu dâhil olmak üzere tüm paydaşların çıkarlarını” (the interests of all its stakeholders, including shareholders, depositors, creditors, customers, regulators, and the public) dikkate alması gerektiğini belirterek yöneticilere kapsamlı görevler yükleyecektir. Bu direktif, hissedar değerine ilişkin tipik güven görevi odağıyla çelişebilir. Ayrıca direktif, paydaş standartları kapsamında direktörlere uygulanan görevlerle de çelişebilir; çünkü bu standartlar, görevleri hissedar değerinin ötesinde genişletse de, özel formülasyon eyaletten eyalete değişiklik gösterebilir. Önerilen standartların çeşitli taraflarca uygulanıp uygulanmayacağı ve nasıl uygulanacağı kafa karışıklığına ve ilgili dava riskine yol açabilir.
- Diğer bankacılık kurumları da bu konuyla ilgilendi. Örneğin, Parasal Denetleme Ofisi, Direktör Kitabında[1], kitapta tartışılan kurumsal yönetim hükümlerinin yürürlükteki eyalet kanunu yükümlülüklerini aşmayı amaçlamadığını ve aşmadığını belirtmektedir.
- Önerilen Federal Mevduat Sigorta Kurumu İlkelerinin getireceği görev ve yükümlülüklerin önemi göz önüne alındığında, bir soru da, bu tür standartların bankacılık sistemi genelinde tutarlılığı teşvik etmek için kurumlar arası bir politika sürecine tabi olmasının gerekip gerekmediğidir.
-“Sağlamak” ve diğer benzer fiillerin aşırı kullanımı yönetim kurulu ve yönetim sorumlulukları arasındaki suları bulandıracaktır (overuse of “ensure” and other similar verbs would muddy the waters between board and management responsibilities). Teklifte sıklıkla, yönetim kurulunun, yönetimin eylemlerini denetlemek veya yönetimi sorumlu tutmak yerine, eylemlerin gerçekleşmesini “sağlaması” (ensure) gerektiği belirtilmektedir.
- Örneğin teklif, yönetim kurulunun, denetçilerin veya inceleme görevlilerinin tespit ettiği eksiklikleri yönetimin zamanında düzeltmesini “sağlamasını” (ensure) gerektirecektir. Bu uygulanabilir yükümlülüğün, belirlenen eksikliklere itiraz olasılığını veya bir inceleme ekibinin veya denetçinin hatalı olma olasılığını dikkate almaması gerçeği dışında, bir yönetim kurulunun bu tür eylemleri yönetim tarafından “sağlaması” (ensure) mümkün değildir. Federal Konut Finansmanı Kurumu’nun (Federal Housing Finance Agency-FHFA), bir yönetim kurulunun “tüm denetim kaygılarını ele alma” (addressing all supervisory concerns) konusunda yönetim kurulunun rolü ile yönetimin rolünü karıştırmadan üst düzey yöneticilerin “sorumluluğu” (responsiveness) konusunda “gözetim sağlamasını” (assure its oversight) gerektiren benzer yükümlülüğü, yönetim kurulunun üst yönetimi sorumlu tutmadaki rolünü hesaba katan çok daha mantıklı bir formülasyondur.
- Teklif ayrıca, yönetim kurulunun gözetim rolünü tam olarak takdir etmeyen, örneğin yönetim kurulunun daha genel olarak bir kurumsal kültür ve politikalar “oluşturmasını” zorunlu kılmak gibi başka eylem türlerini de yönetim kuruluna devredecektir.
- “Sağlamak” kelimesinin aşırı kullanımı da 2014’teki Parasal Denetleme Ofisi teklifinin bir parçasıydı ancak kapsamlı görüş ve yorumlara yanıt olarak Parasal Denetleme Ofisi, teklifin bu yönünü nihai Parasal Denetleme Ofisi Kılavuzlarında ortadan kaldırdı. Ayrıca en son yayınlanan Parasal Denetleme Ofisi Direktör Kitabı, “sağlamak” kavramını ortadan kaldırmıştır. Benzer şekilde, Federal Rezerv Kurulu (Federal Reserve Board-FRB) Kılavuzu böyle bir standardın kullanılmasından kaçınır.
-Bağımsız yöneticilerin çoğunluğunun yükümlülüğü, Parasal Denetleme Ofisi’nin iki bağımsız yöneticiye yönelik yükümlülüğünden daha geniştir (requirement of majority independent directors is broader than the Office of the Comptroller of the Currency’s requirement for two independent directors). Teklif, bağımsız bir kurul çoğunluğunu gerektirecektir ve bu amaçla, bir holding şirketinin yöneticileri ile üye olmayan bir eyalet bankasının yöneticileri arasında yaygın olarak kullanılan tam örtüşme modelinin aksine, bankanın holding şirketinin bağımsız bir yöneticisi otomatik olarak bankanın bağımsız bir yöneticisi olarak sayılmaz.
- Bankanın holding şirketinin bir yöneticisinin bankanın bağımsız bir yöneticisi sayılabilmesi için, holding şirketinin banka dışında sınırlı veya hiç ek ticari faaliyet yürütmemesi gerekir. Federal Mevduat Sigorta Kurumu’nun “sınırlı veya ilave yok” (limited or no additional) ifadesini nasıl tanımlayacağı belli değildir.
- Üye olmayan birçok eyalet bankası bu farktan etkilenebilir.
- Buna ek olarak Federal Mevduat Sigorta Kurumu, bunun bağımsız bir yöneticinin “başka herhangi bir kurumun” (any other institution) yönetim kurulunda görev almasının yasaklanması anlamına gelmediğini, bunun yerine yalnızca “kurumun bir bağlı ortaklığının/kuruluşunun” [(burada, banka) an affiliate of the institution] yönetim kurulunda görev almasının yasaklanması anlamına geldiğini açıklığa kavuşturmalıdır. Federal Mevduat Sigorta Kurumu ayrıca, bankanın faaliyet gösteren bir bağlı kuruluşunun yönetim kurulunda görev almanın, bir yöneticinin bağımsız kabul edilmesini engellemeyeceğini de açıklığa kavuşturmalıdır; böyle bir açıklama, benzer politika kaygılarını ele alan ‘W Yönetmeliği’ndeki “bağlı ortaklık/kuruluş” (affiliate) tanımıyla tutarlı olacaktır.
- İçeriden yönetim kuruluna sahip olan veya banka düzeyinde dışarıdan yönetici çoğunluğuna sahip olmayan bankalar, yönetim kurulu düzeyinde değişiklik yapma ihtiyacı duyabilirler.
-Hâkim politika yapıcı (dominant policymaker): Önerilen Federal Mevduat Sigorta Kurumu Kılavuzları, bir yönetim kurulunun, ister yönetim, ister hissedar, ister yönetici olsun, “hâkim politika yapıcı” tarafından etkilendiği konusunda bir uyarı içermektedir. Baskın politika yapıcı kavramı Federal Mevduat Sigorta Kurumu’na özgüdür. Her ne kadar bu terim özel veya aile kontrolündeki bir şirket için anlamlı olsa da, ana şirketi halka açık olan, Federal Mevduat Sigorta Kurumu üyesi olmayan bir banka için bu terimin uygulanması kafa karışıklığı yaratma riski taşır.
- Federal Mevduat Sigorta Kurumu daha önce RMS İnceleme Politikaları Yönetim El Kitabı’nda (Risk Management Manual of Examination Policies) “hâkim çalışan” (dominant official) kavramını ele almıştı; burada “bankanın politikalarını ve operasyonlarını içeren hemen hemen tüm kararlar üzerinde maddi etkiye sahip olan bir yetkili tarafından kontrol edilen kurumlarla ilişkili riskler” (the risks associated with institutions controlled by an official that has material influence over virtually all decisions involving the bank’s policies and operations) açıklanmaktadır.
- İnceleme kılavuzu bu senaryoya “kontrol” ve “çalışan” (control and official) terimlerini kullanarak atıfta bulunurken, Önerilen Federal Mevduat Sigorta Kurumu Kılavuzları “hâkim politika yapıcıya” atıfta bulunmaktadır. Federal Mevduat Sigorta Kurumu’nun “politika yapıcı” sözcüğünü kullanarak kapsamı genişletmeyi planlayıp amaçlamadığı belli değildir.
-Daha fazla kurumsal yönetişim ve süreçle birlikte son derece kuralcı (highly prescriptive, with more governance and process): Önerilen Federal Mevduat Sigorta Kurumu Kılavuzları son derece kuralcıdır ve Parasal Denetleme Ofisi Kılavuzları ile Federal Rezerv Kurulu Kılavuzu ile aynı sonuca ulaşmak için daha fazla yönetici zamanı ve yönetim süreci gerektirecektir.
- Parasal Denetleme Ofisi’nin birçok politikanın yönetim kurulu tarafından onaylanmasını gerektirmemeye yönelik bilinçli bir karar vermesi durumunda, Federal Mevduat Sigorta Kurumu, kurullara geniş bir politika yelpazesini yıllık bazda onaylama konusunda daha külfetli bir yükümlülük uygulayacaktır.
- Federal Mevduat Sigorta Kurumu ayrıca, Parasal Denetleme Ofisi tarafından yıllık yerine üç ayda bir uygulanan belirli ihtiyaçlarla daha sık inceleme ve güncellemeler uygulayacaktır.
- Kılavuzlar aynı zamanda yönetim kurulunun üst düzey yöneticilerin seçimine ve yeterliliklerine katılımı konusunda oldukça kuralcı yükümlülükler içermektedir.
- Federal Mevduat Sigorta Kurumu’nun, yıllık öz değerlendirmesinin bir parçası olarak yönetim kurulunun aynı zamanda yönergelere uyup uymadığını değerlendirmesi yönündeki koşulu, yönetim kurullarının kendilerini Parasal Denetleme Ofisi ve Federal Rezerv Kurulu’nun daha ilkelere dayalı yaklaşımı altında gerekli olmayacak bir işaretleme egzersizi yaparken bulabilecekleri anlamına gelir. Bu tür bir uygulama, yönetim kurulunun önceliklerine ve odağına bağlı olarak odak noktası yıldan yıla değişebilen niteliksel ve dinamik öz değerlendirme ruhunu baltalayabilir.
-Kılavuzlar, rehberlik ve yaptırım (guidelines, guidance and enforcement): Rehberlik uygulanabilir, bağlayıcı yasal yükümlülükler yaratmaz. Bununla birlikte, Federal Mevduat Sigortası Yasası’nın (Federal Deposit Insurance Act-FDIA) 39. maddesi kapsamında yayımlanan kılavuzlar, kurum tarafından uygulanabilir. Bu nedenle, Federal Mevduat Sigorta Kurumu, “39. madde uyarınca uygulanabilir” kılavuzlar önermeyi seçmiştir. Bu teknik, Federal Rezerv Kurulu’nun ilkelere dayalı rehberliği benimseme yaklaşımının tersidir. Bu aynı zamanda uygulanabilir yönergeler yolunu seçen ancak kurumsal yönetim yönergelerini genel ilkeler olacak şekilde dikkatle ayarlayan Parasal Denetleme Ofisi’nin de tersidir. Federal Mevduat Sigorta Kurumu’nun uygulanabilir yönergeler, çok ayrıntılı ve oldukça kuralcı yükümlülükler ve bir yönetim kurulunun yönergelere uyup uymadığını yıllık bazda değerlendirme yükümlülüğünün birleşimi, kurullara sağlam, dinamik ve sağlıklı yönetimi teşvik ve kolaylaştırma ruhu arayışını ilerletmeyen yükler getirme riskini taşır. Örneğin, bir kurumun madde 39’da yayımlanan yönergeleri karşılamaması durumunda, ajansın bunu yapmak için bir plan talep etme seçeneği vardır. Bir kurumun zamanında ve kabul edilebilir bir plan sunamaması halinde, kurum bir “güvenlik ve sağlamlık genelgesi” çıkarabilir. Bu, bir durdurma ve vazgeçme kararının yasal eşdeğeridir; yani, kamuya açıktır ve hukuki para cezalarının değerlendirilmesi de dâhil olmak üzere yasal olarak uygulanabilir. Buna göre, bir yönetim kurulu böyle bir sonuçtan kaçınmak için daha önemli olan sağlam, dinamik ve sağlıklı yönetim çalışması yerine, kutuyu işaretlemeye daha fazla odaklanabilir.
[1] < https://www.occ.gov/publications-and-resources/publications/banker-education/files/pub-directors-book.pdf >
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.