Mevduat sigortası (deposit insurance), bir tevdiat hesabı sahibinin sigortalı bir bankadaki parasının şu anda hesap başına 250.000 Amerika Birleşik Devletleri (ABD) doları ($) olan belirli bir tutara kadar güvende olduğuna dair hükümetin garantisidir. Mevduat sigortası, bankalardan ücret adı altında sigorta primi toplayan bir devlet kurumu olan Federal Mevduat Sigortası Şirketi (Federal Deposit Insurance Corporation; FDIC) tarafından sağlanmaktadır. FDIC, beş üyeli bir kurul tarafından denetlenir -bunların üçü Başkan ve ayrıca Parasal Denetim Kurumu ve Tüketici Finansal Koruma Bürosu tarafından aday gösterilir ve Senato tarafından onaylanır.
1933 yılındaki Büyük Buhran sırasında oluşturulan mevduat sigortası, bir zamanlar ABD’de yaygın olan banka tasfiyelerinin sıklığını keskin bir şekilde azaltmıştır. Eski Federal Rezerv Başkanı Ben Bernanke’nin 2022 Nobel Ödülü konuşmasında açıkladığı gibi, tüm ABD bankalarının yaklaşık %40’ı 1929 ila 1933 yılları arasında ortadan kayboldu. “Başarısız oldular, kapandılar veya diğer bankalar tarafından emildiler. Bunun nedeni, insanların bankalara olan güvenlerini yitirdikleri ve paralarını çektikleri kitlesel kaçışlar, banka tasfiyeleri olduğu için meydana geldi… Kapatılanlar, belli ki kredi veremediler, hayatta kalanlar ise, borç verme konusunda çok isteksiz oldukları için son derece ihtiyatlı hale geldiler.”
“[Franklin Delano Roosevelt] başkan olduktan kısa bir süre sonra, resmi tatil ilan etti ve tüm bankalar kapanmak zorunda kaldı ve Amerikan halkına, hükümet onları denetleyene ve onların uygun durumda olduklarından emin olana kadar bankaların açmayacağına söz verdi. Ve sonra Kongre mevduat sigortasını kabul etti, böylece küçük mevduat sahiplerine bankaları batsa bile hükümetin onlara ödeme yapacağı garanti edildi. Ve bu, bankacılık sisteminin bir anda istikrar kazanmasına yol açtı. Ve bu, tabii ki, bankacılık sistemi işler hale geldikçe toparlanmaya yol açtı, yardımcı oldu.”
Bireysel bir banka hesabının ne kadarı sigorta kapsamındadır?
Kanunen, her mevduat sahibinin her bankadaki hesabı için 250.000 dolar kadar sigorta vardır. Kongre, limiti 2008 yılında geçici olarak 100.000 dolardan 250.000 dolara yükseltti, 2010 yılında da artışı kalıcı hale getirdi. Çoğu Amerikalı için mevduat sigortası, çek ve tasarruf hesaplarındaki tüm parayı sigortalamak için fazlasıyla yeterlidir. Bununla birlikte, işletmeler ve diğer büyük kuruluşlar, belirli bir zamanda 250.000 dolardan fazla tutabilir. FDIC’ye göre, 2022 sonu itibarıyla tüm banka mevduatının yaklaşık %43’ü sigortasızdı.
FDIC nasıl finanse edilir?
FDIC, ABD hükümetinin tam inancı ve kredisiyle desteklenmesine rağmen Kongre’den herhangi bir ödenek almıyor. Bunun yerine ajans, bankalar tarafından ödenen sigorta primleri ve ABD hükümetinin yükümlülüklerine yatırılan FDIC’nin Mevduat Sigorta Fonu’ndan kazanılan faiz ile finanse edilir. Bankaların primleri, bankanın büyüklüğüne ve banka düzenleyicilerinin bankanın riskliliğine ilişkin değerlendirmesine bağlıdır.
Mevduat Sigorta Fonu, 31 Aralık 2022 tarihi itibarıyla 128,2 milyar dolara veya tüm sigortalı mevduatın yaklaşık %1,27’sine sahipti. FDIC, bu oranı 30 Eylül 2028 tarihine kadar yasal minimum %1,35’e çıkarmak için primleri kademeli olarak artırıyor. Hedefi, Fonun uzun vadede sigortalı mevduatın %2’sine kadar “gelecekteki bir krize dayanabilecek seviyeye ulaşmaktır” (reach a level sufficient to withstand a future crisis).
Bir banka başarısız olduğunda FDIC ne yapar?
Bir banka başarısız olduğunda, FDIC’nin temel olarak iki seçeneği vardır. Birincisi, bankayı, iflas etmiş bankanın varlık ve yükümlülüklerinin bir kısmını veya tamamını alabilecek istekli bir alıcıya satmaktır. İkincisi, sigortalı mevduatı ödemek ve iflas eden bankanın varlıklarını tasfiye etmek, sigortasız mudilerin varlıkların değerine göre paralarını geri almasıdır.
Washington Mutual 2008 yılında başarısız olup JPMorgan Chase’e satıldığında, (toplam mevduatın %24’ünü oluşturan) sigortasız mevduat sahipleri tüm paralarını aldılar. Ancak 2008’de IndyMac başarısız olduğunda, sigortasız hesap sahipleri sigortasız mevduatın %50’sini geri aldılar. Buna rağmen IndyMac, FDIC tarihindeki en maliyetli başarısızlık oldu -Mevduat Sigorta Fonu’na 12,4 milyar dolarlık darbe vurdu. 1991 yılından bu yana, FDIC’nin, Mevduat Sigorta Fonu için en az maliyetli çözüm yöntemini seçmesi istenmiştir (FDIC ve diğer düzenleyiciler en düşük maliyetli seçeneğin sistemik bir risk oluşturduğunu beyan etmedikçe).
Silicon Valley Bank ve Signature Bank’ta hesaplarında 250.000 dolardan fazla para bulunan mudiler neden koruma altına alındılar?
Akut finansal stres zamanlarında, yasa hükümetin 250.000 dolar tavanını kaldırmasına izin vermektedir. Bu, “sistemik risk istisnası” (systemic risk exception) olarak da bilinir. Federal yetkililer, normal prosedürlerin “ekonomik koşullar veya finansal istikrar üzerinde ciddi olumsuz etkileri” (serious adverse effects on economic conditions or financial stability) olacağına inanıyorsa, FDIC Yönetim Kurulu üyelerinin en az üçte ikisinin ve Federal Rezerv Yönetim Kurulu üyelerinin üçte ikisinin onaylaması koşuluyla, Hazine Bakanı tarafından Başkan ile istişare edilerek sistemik bir risk istisnası ilan edilebilir. Sistemik risk istisnası, yasaya 1991 yılında ilave edildi, ancak 2008 tarihli Küresel Finans Krizine (Global Financial Crisis) kadar kullanılmadı. Mart 2023’te Hazine Bakanı Janet Yellen, Silicon Valley Bank ve Signature Bank’ın tüm mevduatlarını kapsayan sistemik risk istisnasına başvurdu.
Peki, ya diğer bankalardaki 250.000 dolardan fazla mevduat sahiplerinin durumu nedir?
Hazine Bakanı, FDIC’nin başka bir banka için mevduat sigortası tavanını kaldırmasına izin vermek için bir “sistemik risk istisnası” uygulayabilse de, Küresel Finans Krizinin ardından çıkarılan Dodd-Frank yasası, FDIC’nin yalnızca Kongre’nin onayıyla “yaygın olarak kullanılabilen” (widely available) 250.000 dolar limitinde bir artış yapabileceğini söylüyor. Silikon Vadisi Bankası başarısızlığının ardından, tavanı yükseltme önerileri Kongre’de, yönetimde ve bankacılık sektörünün bazı bölümlerinde dolaşmaya başlamıştır. Örneğin, orta ölçekli bankalardan oluşan bir koalisyon, düzenleyicilerden önümüzdeki iki yıl boyunca tüm mevduatı sigorta kapsamına almalarını istediler.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.