Adli delil muhasebesi [forensic accounting], dolandırıcılık, zimmete para geçirme veya finansal suiistimal şüphesi durumunda finansal kayıtları incelemek için muhasebe, denetim ve soruşturma becerilerinin birlikte kullanılmasını ifade eder. ‘Adli’ [forensic] kavramı, mahkemede kullanılmaya uygun konuları belirtir; bu da adli delil muhasebecilerinin genellikle yasal işlemlerde uzman tanıklığı veya delil sağladığı anlamına gelir.
Düzensizlikleri ortaya çıkarmak, işlemleri izlemek ve suç veya etik dışı faaliyetleri gösterebilecek finansal verileri yorumlamak için finansal belgeleri incelerler. Kendileri dava açmasalar da, bulguları dava süreçlerinde, sigorta taleplerinde, şirket değerlemelerinde ve cezai soruşturmalarda kullanılır. Görevleri, finansal karmaşıklıkları açık ve yasal olarak kabul edilebilir bir şekilde açıklamaktır.
Adli delil muhasebesi, günümüz iş ve hukuk dünyasında önemli bir rol oynamaktadır. Buna ihtiyaç duyulmasının temel nedenleri şunlardır:
- Dolandırıcılığın tespiti ve önlenmesi [fraud detection and prevention]
Adli delil muhasebesi, dolandırıcılık veya şüpheli finansal faaliyet belirtilerini daha fazla büyümeden tespit etmek için kullanılır. İşletmelerin usulsüzlükleri erken tespit etmelerine ve ciddi finansal zararları önlemek için düzeltici önlemler almalarına yardımcı olur.
- Yasa ve yönetmeliklere uyum [compliance with laws and regulations]
Kuruluşlar sıkı finansal düzenlemelere uymak zorundadır. Adli delil muhasebecileri, kayıtları inceleyerek tutarsızlıkları veya uyumsuzlukları ortaya çıkararak işletmelerin yasal sorunlardan veya düzenleyici cezalardan kaçınmasına yardımcı olur.
- Hukuki destek [litigation support]
Finansla ilgili hukuki anlaşmazlıklarda adli delil muhasebecileri, nesnel ve kanıta dayalı analizler sunar. Raporları ve uzman tanıklıkları, mahkemelerin ve hukuk ekiplerinin karmaşık finansal konuları anlamalarına yardımcı olur.
- Çalınan fonların kurtarılmasına yardımcı olma [helps recover stolen funds]
Finansal suiistimal meydana geldiğinde, adli delil muhasebecileri fonların işlemler ve hesaplar arasındaki hareketlerini izler. Bu inceleme, zimmete geçirilen varlıkların kurtarılması ve sorumluların tespit edilmesi olasılığını artırır.
- İç kontrol sisteminin oluşturulması [builds an internal control system]
Adli delil muhasebesi, yalnızca neyin yanlış gittiğini araştırmakla kalmaz, aynı zamanda bu yanlışlığın ortaya çıkmasına neden olan sistemlerdeki zayıflıkları da analiz eder. Bu, işletmelerin gelecekteki olayları önlemek için iç kontrol çerçevelerini geliştirmelerine yardımcı olur.
Adli delil muhasebecileri farklı sektörlerde çalışırlar. Çalıştıkları temel alanlara bir göz atalım:
- Dolandırıcılık soruşturmaları [fraud investigations]: Genellikle dolandırıcılık, çalıntı para, yolsuzluk, rüşvet ve diğer mali suç iddialarını [claims of fraud, stolen money, corruption, bribes, and other financial crimes] kontrol ederler.
- Finansal risk yönetimi [financial risk management]: Görevleri sadece finansal bölümleri araştırmakla sınırlı olmayıp, uyum konusunda önleyici tedbirler önermektir.
- Sigorta hasarları/talepleri [insurance claims]: Sigorta sektöründe adli delil muhasebesi kaçınılmazdır. Sigorta talebini onaylamadan önce sigortanın gerçek olup olmadığını tespit etmelerine yardımcı olur [Ki, küresel sigorta sektöründeki sahtekârlık iddialarının maliyetinin her yıl 63,2 milyar sterline ulaştığı öngörülüyor.].
- Hukuki destek: Adli delil muhasebecileri, avukatların ve hukuk ekiplerinin herhangi bir finansal anlaşmazlığın geçmişini anlamalarına yardımcı olarak çalışmalarını genişletirler.
- Evlilik uyuşmazlıkları [matrimonial disputes]: Burada boşanma sırasında her bir kişinin ne kadar para veya mal varlığına sahip olduğu analiz edilir.
- İflas [bankruptcy]: Bir şirketin neden iflas ettiğini ve paranın saklanıp saklanmadığını veya çalınıp çalınmadığını bulmaya yardımcı olurlar.
Ayrıca adli delil muhasebecileri, işletmelere, kuruluşlara, danışmanlık firmalarına, sigorta şirketlerine, kamu muhasebe firmalarına, kolluk kuvvetlerine ve daha fazlasına olağanüstü katkılar sağlar.
Duruma bağlı olarak farklı adli delil muhasebesi türleri mevcuttur. Kontrol edilebilecek bazı türleri şunlardır:
- Sahtecilik incelemesi [fraud examination];
- Uyuşmazlık çözümü [dispute resolution];
- Ceza soruşturması [criminal investigation];
- Düzenleyici ve uyum denetimleri [regulatory and compliance audits];
- Vergi kaçakçılığı [tax evasion];
- Borçları ödeyememe [defaulting on debt];
- Menkul kıymet dolandırıcılığı [securities fraud];
- Boşanma davaları [divorce proceedings],
- Mesleki ihmal iddiaları [professional negligence claims].
Şimdiye kadar adli delil muhasebesinin ne olduğu ve nerelerde kullanıldığı hakkında bir fikir edinilmiş olabilir. Şimdi, adli delil muhasebecilerinin finansal kayıtlardaki sorunları bulmak için çeşitli yöntemleri nasıl kullandıklarını keşfetme zamanıdır. Adli delil muhasebecilerinin bunu nasıl yaptıkları aşağıdadır:
- Soruşturma prosedürleri [investigative procedures]
İlk adım, finansal tablolar, banka işlemleri, iç yazışmalar, sözleşmeler ve diğer destekleyici belgeler dâhil olmak üzere ilgili tüm kanıtların toplanmasını içerir. Muhasebeciler daha sonra bu verileri analiz ederek tutarsızlıkları, şüpheli örüntüleri veya finansal suiistimali düşündüren işlemleri tespit eder.
- Bulguların raporlanması [reporting findings]
Soruşturma tamamlandıktan sonra resmi ve kapsamlı bir rapor hazırlanır. Bu rapor, bulguları belgeler ve analizlerle destekleyerek açık bir şekilde sunar. Davaya bağlı olarak rapor, iç paydaşlar, denetçiler, kolluk kuvvetleri veya hukuk ekipleriyle paylaşılabilir.
- Yasal işlemler ve hukuki destek [legal proceedings and litigation support]
Yasal işlem başlatılması durumunda, adli muhasebeciler uzman tanık olarak ifade verebilir ve hukuk ekiplerinin karmaşık finansal verileri yorumlamasına yardımcı olabilir. Ayrıca, mahkemede bulguları açık ve etkili bir şekilde iletmek için görsel sunumlar, grafikler veya zaman çizelgeleri hazırlayabilirler.
Adli delil muhasebesinden birçok kişi ve kuruluş faydalanmaktadır. Kimler olduklarına bir bakalım:
- Polis ve kolluk kuvvetleri [police and law enforcement]: Mali suçları çözmek için.
- İşletmeler [businesses]: Şirket içerisinde birinin hırsızlık yapıp yapmadığını öğrenmek için.
- Sigorta şirketleri [insurance companies]: Taleplerin dürüst olup olmadığını kontrol etmek için.
- Avukatlar ve hâkimler [lawyers and judges]: Mahkeme davaları sırasında yardım almak için.
- Devlet kurumları [government agencies]: Paranın doğru kullanılıp kullanılmadığını kontrol etmek için.
- Vergi idareleri [tax authorities]: Vergi kaçakçılığını tespit etmek ve doğru vergi ödemelerini doğrulamak için.
- Bankalar ve finans kuruluşları [banks and financial institutions]: Şüpheli faaliyetleri tespit etmek ve uyumluluğu sağlamak için.
- Bireyler [individuals]: Örneğin, boşanma veya ailevi anlaşmazlık sırasında.
Adli delil muhasebesinin örnekleri arasında çalışan dolandırıcılığını ortaya çıkarmak, finansal tablo manipülasyonunu araştırmak, boşanma davalarında gizli varlıkları izlemek, sahte kayıplara ilişkin sigorta taleplerini analiz etmek ve kara para aklama davalarında yasadışı para akışını izlemek yer alır.
Adli delil muhasebecileri ayrıca iflas davalarında yardımcı olur ve finansal kayıtları kullanarak iş ortakları veya hissedarlar arasındaki para sorunlarını çözerler.
Bir atasözünde “En iyi politika dürüstlüktür” [honesty is the best policy] denir. Finans sektöründe dürüstlük suiistimal edildiğinde veya hafife alındığında, adli delil muhasebesi devreye girer ve dürüstlük ilkesinin sağlam bir temele oturmasını sağlar. Çalışmaları bize, rakamların manipüle edilebileceğini, ancak gerçeğin ortaya çıkarılabileceğini hatırlatır. Hesap verebilirliği, adaleti ve finansal dürüstlüğü teşvik etmek için bu uygulama hayata geçirilmelidir.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.