1. Ön Çıkarımlar
- Genel amaçlı yapay zekâ konusunda mutabakata varılan önlemler;
- Kolluk kuvvetleri tarafından biyometrik tanımlama sistemlerinin kullanımına ilişkin sınırlama;
- Kullanıcının güvenlik açıklarını manipüle etmek veya istismar etmek için kullanılan sosyal puanlama ve yapay zekâya ilişkin yasaklar;
- Tüketicilerin şikâyette bulunma ve anlamlı açıklamalar alma hakkı,
- 35 milyon avro veya küresel cironun %7’si ile 7,5 milyon avro veya cironun %1,5’u arasında değişen para cezaları.
2. Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası
2.1. Genel olarak
Avrupa Parlamentosu (Parlamento) milletvekilleri, Avrupa’da yapay zekânın güvenli olmasını, temel haklara ve demokrasiye saygı göstermesini ve işletmelerin gelişip büyüyebilmesini sağlayacak bir yasa tasarısı üzerinde Avrupa Konseyi (Konsey) ile siyasi bir anlaşmaya vardı.
Cuma günü (08 Aralık 2023) Parlamento ve Konsey müzakerecileri Yapay Zekâ Yasası (Artificial Intelligence Act) hakkında geçici bir anlaşmaya vardılar. Bu düzenleme, temel hakların, demokrasinin, hukukun üstünlüğünün ve çevresel sürdürülebilirliğin yüksek riskli yapay zekâdan korunmasını sağlamayı, aynı zamanda yenilikçiliği artırmayı ve Avrupa’yı bu alanda lider yapmayı amaçlamaktadır. Getirilen kurallar, potansiyel risklere ve etki düzeyine bağlı olarak yapay zekâ için yükümlülükler belirliyor.
2.2. Yasaklanan uygulamalar [banned applications]
Bazı yapay zekâ uygulamalarının vatandaşların haklarına ve demokrasiye yönelik potansiyel tehdit oluşturduğunu kabul eden yasa koyucular şunları yasaklamayı kabul etti:
- Hassas özellikleri kullanan biyometrik sınıflandırma sistemleri (örneğin politik, dini, felsefi inançlar, cinsel yönelim, ırk);
- Yüz tanıma veritabanları oluşturmak için internetten veya CCTV (closed circuit television-kapalı devre televizyon) görüntülerinden yüz görüntülerinin hedefsiz bir şekilde kazınması;
- İşyerinde ve eğitim kurumlarında duygu tanıma;
- Sosyal davranışa veya kişisel özelliklere dayalı sosyal puanlama;
- Özgür iradelerini atlatmak için insan davranışlarını manipüle eden yapay zekâ sistemleri,
- Yapay zekânın insanların (yaşları, engellilikleri, sosyal veya ekonomik durumları nedeniyle) zayıf noktalarından faydalanması.
2.3. Kanunun uygulama muafiyetleri [law enforcement exemptions]
Müzakereciler, biyometrik tanımlama sistemlerinin (biometric identification systems) kamuya açık alanlarda kolluk kuvvetlerinin amaçları doğrultusunda, önceden adli izin alınmasına ve kesin olarak tanımlanmış suç listelerine tabi olarak kullanımına ilişkin bir dizi güvence ve dar istisnalar üzerinde anlaştılar. “Uzaktan kumanda sonrası” (post-remote) biyometrik tanımlama sistemleri, ciddi bir suç işlediğinden hüküm giymiş veya şüphelenilen bir kişinin hedefli aranmasında kesinlikle kullanılacaktır.
“Gerçek zamanlı” biyometrik tanımlama sistemleri (real-time biometric identification systems) katı koşullara uyacak ve aşağıdaki amaçlarla kullanımı zaman ve yer açısından sınırlı olacaktır:
- Mağdurların hedefli olarak aranması (kaçırma, insan ticareti, cinsel istismar),
- Belirli ve mevcut bir terör tehdidinin önlenmesi veya
- Düzenlemede belirtilen özellikli suçlardan (örneğin terörizm, insan ticareti, cinsel istismar, cinayet, adam kaçırma, tecavüz, silahlı soygun, suç örgütüne katılım, çevre suçu) birini işlediğinden şüphelenilen kişinin yerinin belirlenmesi veya kimliğinin tespit edilmesi.
2.4. Yüksek riskli sistemlere ilişkin yükümlülükler [obligations for high-risk systems]
Yüksek riskli olarak sınıflandırılan yapay zekâ sistemleri için (sağlığa, güvenliğe, temel haklara, çevreye, demokrasiye ve hukukun üstünlüğüne ciddi zarar verme potansiyeli nedeniyle) açık yükümlülükler kabul edildi. Avrupa Parlamentosu Üyeleri, diğer yükümlülüklerin yanı sıra sigorta ve bankacılık sektörlerine de uygulanabilecek zorunlu bir temel haklar etki değerlendirmesini başarıyla dâhil etmeyi başardılar. Seçim sonuçlarını ve seçmen davranışını etkilemek için kullanılan yapay zekâ sistemleri de yüksek riskli olarak sınıflandırılıyor. Vatandaşlar yapay zekâ sistemleri hakkında şikâyette bulunma ve haklarını etkileyen yüksek riskli yapay zekâ sistemlerine dayalı kararlar hakkında açıklama alma hakkına sahip olacaktır.
2.5. Genel yapay zekâ sistemleri için güvenlik önlemleri [guardrails for general artificial intelligence systems]
Yapay zekâ sistemlerinin gerçekleştirebileceği çok çeşitli görevleri ve yeteneklerinin hızlı bir şekilde genişletilmesini hesaba katmak için, genel amaçlı yapay zekâ (general-purpose artificial intelligence-GPAI) sistemlerinin ve bunların temel aldığı genel amaçlı yapay zekâ modellerinin şeffaflık koşullarına uyması gerektiği konusunda mutabakata varıldı. Başlangıçta Parlamento tarafından önerildi. Bunlar arasında teknik dokümantasyonun hazırlanması, Avrupa Birliği telif hakkı kanununa uyum sağlanması ve eğitim için kullanılan içerikle ilgili ayrıntılı özetlerin dağıtılması yer almaktadır.
Sistemik riski olan yüksek etkili genel amaçlı yapay zekâ modelleri için Parlamento müzakerecileri daha katı yükümlülükler sağlamayı başardılar. Bu modeller belirli ölçütleri karşılıyorsa, model değerlendirmeleri yapmaları, sistemik riskleri değerlendirip azaltmaları, çekişmeli testler yapmaları, ciddi olaylarla ilgili Komisyon’a rapor vermeleri, siber güvenliği sağlamaları ve enerji verimlilikleri hakkında rapor vermeleri gerekecektir. Avrupa Parlamentosu üyeleri ayrıca, uyumlaştırılmış Avrupa Birliği standartları yayınlanıncaya kadar, sistemik risk taşıyan genel amaçlı yapay zekâların düzenlemeye uyum sağlamak için uygulama esaslarına dayanabileceği konusunda ısrar etti.
2.6. İnovasyonu ve küçük ve orta büyüklükte işletmeleri (KOBİ) desteklemeye yönelik tedbirler [measures to support innovation and SMEs]
Avrupa Parlamentosu Üyeleri, işletmelerin, özellikle de KOBİ’lerin, değer zincirini kontrol eden endüstri devlerinin aşırı baskısı olmadan yapay zekâ çözümleri geliştirebilmelerini sağlamak istiyordu. Bu amaçla varılan anlaşma, ulusal otoriteler tarafından piyasaya sürülmeden önce yenilikçi yapay zekâyı geliştirmek ve eğitmek için oluşturulan düzenleyici sanal alanlar ve gerçek dünya testlerini teşvik ediyor.
2.7. Yaptırımlar ve yasanın yürürlüğe girmesi [sanctions and entry into force]
Kurallara uyulmaması, ihlale ve şirketin büyüklüğüne bağlı olarak 35 milyon avro veya küresel cironun %7’si ile 7,5 milyon avro veya cironun %1,5’i arasında değişen para cezalarına yol açabilir.
2.8. Konuyla ilgili bazı alıntılar
Anlaşmanın ardından eş raportör Brando Benifei (S&D, İtalya) şunları söyledi: “Uzun ve yoğundu ama çabaya değdi. Avrupa Parlamentosu’nun dayanıklılığı sayesinde, yapay zekâya ilişkin dünyanın ilk yatay mevzuatı, Avrupa’nın sözünü tutacak ve bu çığır açan teknolojinin gelişiminin merkezinde hak ve özgürlüklerin yer almasını sağlayacaktır. Doğru uygulama çok önemli olacak; Parlamento, sanal alanlarla yeni iş fikirlerine destek sağlamak ve en güçlü modeller için etkili kurallar sağlamak amacıyla konuyu yakından takip etmeye devam edecektir.”
Eş-raportör Dragos Tudorache (Renew, Romanya) de şunları söyledi: “Avrupa Birliği, dünyada yapay zekâya ilişkin sağlam düzenlemeleri uygulamaya koyan, onun gelişimini ve evrimini insan merkezli bir yönde yönlendiren ilk ülkedir (birliktir). Yapay Zekâ Yasası, büyük ve güçlü yapay zekâ modelleri için kurallar belirleyerek bunların Avrupa Birliği için sistemik riskler oluşturmamasını sağlar ve vatandaşlarımız ve demokrasilerimiz için, teknolojinin kamu yetkilileri tarafından kötüye kullanılmasına karşı güçlü korumalar sunar. KOBİ’lerimizi korur, yapay zekâ alanında yenilik yapma ve liderlik etme kapasitemizi güçlendirir ve ekonomimizin hassas sektörlerini korur. Avrupa Birliği dünyaya etkileyici katkılarda bulundu; Yapay Zekâ Yasası, dijital geleceğimizi önemli ölçüde etkileyecek bir başka yasadır.”
2.9. Sonraki adımlar
Üzerinde mutabakata varılan metnin Avrupa Birliği yasası olabilmesi için artık hem Parlamento hem de Konsey tarafından resmi olarak kabul edilmesi gerekecektir. Parlamentonun İç Pazar ve Sivil Özgürlükler komiteleri önümüzdeki toplantıda anlaşmayı oylayacaktır.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.