Bankaların Fiziki Ayak İzi ve Finansal Teknolojinin Benimsenmesi*

Kadir Gecesinin rahmeti ve bereketine…

Finans sektörü son yıllarda çeşitli değişikliklere uğradı: yeni teknolojilerin ortaya çıkışı, fintech’lerin girişi ve fiziksel şube temelli iş modelinden dijital hizmetlere artan bir güvene geçiş. Bu eğilimler rekabeti ve finansal hizmetlerin demokratikleşmesini teşvik edebilir. Son bir makalede, fiziksel şubelerin varlığının ödeme teknolojilerinin yayılmasını nasıl yumuşattığı araştırılıyor. Ayrıca, dijital ödeme teknolojilerinin mevcudiyetinin ve benimsenmesinin dijital kurumların genişlemesinin önünü nasıl açabileceği ve bankacılık sektöründeki rekabeti nasıl artırabileceği gösteriliyor.

Banka şubelerinin temel işlevlerinden biri, özellikle para biriminin saklanması ve dağıtılması yoluyla ödeme hizmetlerinin sağlanmasıdır. Para çekme ve para yatırma maliyetlerinin düşük olması nedeniyle, şubelere yakın yerlerde nakit paranın bir ödeme aracı olarak çekiciliği artmaktadır. Ödeme yöntemleri benimseme tamamlayıcılıkları gösterdiğinden, koordinasyon başarısızlıkları ortaya çıkabilir ve alternatif teknolojilerin penetrasyonunu engelleyebilir. Ayrıca, öğrenme maliyetleri ve güven ve bilgi eksikliği de yeni yöntemlerin benimsenmesini engelleyebilir. Bu nedenle, fiziksel şubeler, yeni, refahı artıran teknolojiler mevcut olduğunda bile bir yöreyi daha fazla nakit kullanmaya teşvik edebilir. Nakde bu tür bir bağımlılık, nakit yatırma ve çekme işlemlerini desteklemek için gerekli fiziksel altyapıya sahip olmayan dijital kurumların rekabet gücünü azaltabilir.

Genel olarak, şube hizmetlerinin askıya alınması, bankaların faaliyet kararlarından kaynaklanır ve teknolojinin benimsenmesini de belirleyen gözlemlenmemiş faktörleri yansıtır. Örneğin, bankalar, nüfusun dijital hizmetleri kullanma olasılığının daha yüksek olduğu şubeleri kapatabilir. Bu metodolojik zorluğun üstesinden gelmek için, yüz yüze hizmetleri kesintiye uğratan ve nakit işlem maliyetlerini artıran geçici şube kapatmalarının sonuçlarını araştırıyoruz. Brezilya’da bir şubeyi birkaç ay işlemez bırakan suç faaliyetlerinin neden olduğu bir şoktan yararlanılıyor. Organize suç grupları, şubenin kasasında ve otomatik vezne makinelerinde (automated teller machines; ATMs) depolanan tüm nakit paraya erişmek için patlayıcılar kullanıyor. Genellikle küçük ve orta ölçekli şehirlerde meydana gelen saldırılar, sokakların boş olduğu ve polis varlığının daha az olduğu gecenin köründe gerçekleşir; hemen ardından gruplar bölgeden kaçar. Genellikle bu aktivite, dalın tamamen yok olmasıyla sonuçlanır.

Bu tür bir banka soygunu, yetenekli personel, titiz eğitim ve planlama ve pahalı bir aparat gerektirir. Bu nedenle, saldırılar yerel olmayan organize gruplar tarafından gerçekleştirilir ve finansal teknoloji kararlarını etkileyebilecek diğer suç faaliyetleri veya yerel gözlemlenmemiş değişkenlerle ilişkili değildir. Haftalık ve aylık veriler kullanılarak, bu tür suç olaylarının yaşandığı ve yaşanmadığı şehirlerdeki bankaların nakit mevcudiyetleri ve dijital ödeme yöntemlerinin kullanım eğilimleri karşılaştırılıyor.

Şokun şubelerin nakit stokları üzerinde önemli bir etkisi olduğu gösteriliyor. Kontrol edilen belediyelerdeki şubelerle karşılaştırıldığında, tedavi edilen şubelerin bir saldırının hemen ardından neredeyse hiç nakdi kalmadı (%-97). Bu saldırıların, en azından kısa vadede, işlem yapılan şubelerin mevduat stokunu önemli ölçüde etkilememesi, ana sonucunun şubelerde depolanan nakit tutarının tükenmesi olduğunu göstermektedir.

Daha sonra Brezilya Merkez Bankası tarafından Kasım 2020’de kullanıma sunulan bir anında ödeme teknolojisi olan Pix üzerindeki etkileri inceleniyor. Pix, bireyler için ücretsiz, kullanımı kolay (takma ad tabanlı), 7/24 kullanılabilir ve yalnızca bir banka veya ödeme kuruluşunda hesap ve internet bağlantısı gerektirir. Pix’ten önce, alternatif seçenekler daha maliyetliydi, anlık değil veya daha az kullanıcı dostuydu. Lansmanından Aralık 2021’e kadar 96 milyon kişi (yetişkin nüfusun %54’ü) Pix kullanarak en az bir aktarım yapmış; Ocak 2022’de ise, kullanıcılar 1,3 milyardan fazla işlem yapmışlardır. Başarısına rağmen, yaklaşık 71 milyon yetişkin (yetişkin nüfusun %40’ı) transfer yapmak için hala herhangi bir elektronik sistem kullanmıyor.

Banka hırsızlıklarından etkilenen belediyelerde, hırsızlıklara maruz kalmayan diğer belediyelere kıyasla (Şekil 2), Pix kullanıcı sayısında ve Pix işlemlerinin sayısında ve değerinde artış gözlemliyoruz. Etkilerin dinamikleri incelendiğinde, Pix kullanımının olaydan sonra yaklaşık iki ay boyunca arttığı ve sonrasında sabit kaldığı (daha yüksek bir değerde), geçici şube kapatmalarının kalıcı etkileri olduğunu gösterdiği görülüyor. Pix, yalnızca nakit paranın değil, aynı zamanda geleneksel elektronik ödeme yöntemlerinin de yerini alıyor. Pix’ten önce, insanlar nakit sağlama şokuyla başa çıkmak için banka kartlarını ve mevcut elektronik transfer yöntemini (TED olarak bilinir) kullandılar. Ancak Pix’in piyasaya sürülmesinden sonra Pix ve banka kartlarının kullanımını artırdılar, ancak TED transferlerinin sayısı artmamıştır.

Şekil 1: Banka Hırsızlıkları Öncesi ve Sonrası Pix İşlem Sayısı

Faal belediyelerde faaliyet gösteren ancak saldırıya uğrayan bir şubesi olmayan kurumlar için yayılmaları da belgeleniyor. Belediyede yaşanan bir banka hırsızlığından sonra soyulmayan özel şube temelli bankaların ve dijital kurumların Pix işlemlerinin ve kullanıcı sayısının arttığı gösteriliyor. Pix kullanıcı sayısındaki artış özellikle şube dışı kurumlar için güçlüdür. Bu kurumların fiziki şube ve ATM ağı bulunmamaktadır. Nakit çekme veya yatırma ihtiyacı olan müşteriler, diğer kurumların ağını ücretli olarak kullanmak zorundadır. Sonuç olarak, nakde daha fazla yerel bağımlılık, dijital kurumların rekabet gücünü azaltır.

Makalenin yakında çıkacak olan bir sonraki sürümünde, hırsızlıklardan sonra dijital kurumlardan ödenmemiş kredileri olan bireylerin sayısının arttığı ve bu büyümenin Pix’in tanıtımından sonra önemli ölçüde daha büyük olduğu da gösteriliyor. Sonuçlar, yerel nakit bağımlılığı azaldığında ve nakit için çekici bir alternatif olduğunda, dijital kurumların hem ödeme hem de kredi sağlayıcıları olarak genişlediğini ve yerel finans piyasasındaki rekabeti artırdığını gösteriyor.

Şekil 2: Hırsızlık Sonrası Kredili Hane Müşteri Sayısı

1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu [merhume Anası (1947-10 Temmuz 2023) Erzurum/Aşkale; merhum Babası ise Ardahan/Çıldır yöresindendir]. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte);
Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte) başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003), Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004) ile Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II, Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021), Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021), Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021), Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022), Ticari Mevzuat Notları (2022), Bilimsel Araştırmalar (2022), Hukuki İncelemeler (2023), Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024) başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 2 bini aşkın Telif Makale ve Yazı ile Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak vazgeçilmez ilkesidir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.