Giriş
Düzenleyici kurumlar, Bernie Madoff’un tarihin bilinen en büyük Ponzi dolandırıcılığını/planını yürüttüğü için mahkûm edilmesinden bu yana geçen 15 yılda, kara para aklamayı önleme ve müşteri tanıma (anti-money laundering and know your customer) kurallarına özel önem vererek finans sektörü üzerindeki denetimlerini sıkılaştırmaya çalışmıştır.
Bernie Madoff 29 Haziran 2009 tarihinde, tahmini 65 milyar ABD doları değerinde devasa bir saadet zinciri yürütmekten 150 yıl hapis cezasına çarptırılmıştır. Kara para aklamayı önleme ve müşteri tanıma düzenlemelerinin kötü şöhretli bir şekilde kaçırıldığı bu planın, küresel düzenleyici ortam üzerinde kalıcı bir etkisi olmuştur.
Göze çarpan gözetim başarısızlıklarına ve Madoff’un dolandırıcılığının yıkıcı sonuçlarına yanıt olarak Amerika Birleşik Devletleri (ABD) Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu (United States Securities and Exchange Commission-SEC), düzenleyici çerçevesini ve iç prosedürlerini güçlendirmek için önemli adımlar atmıştır. SEC, finansal gözetimde benzer aksaklıkların yaşanması riskini azaltmak için, aracı kurumların müşteri fonlarının muhafazasını nasıl ele aldığına ilişkin incelemesini yoğunlaştırmıştır. Saklama uygulamalarının yatırımcı varlıklarının korunmasındaki kritik rolünün bilincinde olan SEC, finansal kurumlar arasında yasal uyum ve hesap verebilirliği sağlamak için daha sıkı düzenlemeler ve gözetim mekanizmaları uygulamaya koymuştur.
Aradan geçen yirmi yıla rağmen yetkililer, mali suçlarla mücadele ederken bir yandan da kara para aklamayı önleme politikalarındaki boşluklarla boğuşmaya devam etmektedir. Ancak teknolojinin silolar arasında köprü kurması ve finansal kurumlar arasında bilgi paylaşımını kolaylaştırması ve izleme uygulamalarının iyileştirilmesine yol açması nedeniyle ufukta umut vardır. Buna iyi bir örnek, Singapur’un mali suçlarla mücadeleyi amaçlayan dijital bir platform olan COSMIC’i[1][2] yakın zamanda piyasaya sürmesidir.
1. Madoff’un planına bir bakış
2021 yılında hapishanede ölen Madoff[3], operasyonlarını ayrı bir aracı kurum vasıtasıyla yürüttüğü için bu kadar uzun süre radarın altında uçmayı başarmış; bu da ona genellikle bankalar ve diğer finansal kurumlar tarafından zorunlu kılınan katı kara para aklamayı önleme ve müşteri tanıma prosedürlerini atlatmasına olanak sağlamıştır. Onun planı ayrıca büyük ölçüde kişisel bağlantılara ve ağızdan ağza yönlendirmelere dayanıyordu. Bu taktikler hep birlikte onu, resmi protokoller aracılığıyla şüpheli faaliyetleri ortaya çıkarabilecek düzenleyici ve kolluk kuvvetleri incelemelerinden etkili bir şekilde korumuştur.
Ayrıca finansal kurumlar genellikle yalnızca kendi müşteri verileriyle çalışırlar. Şüpheli faaliyet/işlem raporlarının (suspicious activity reports) geniş çapta (para otoriteleri, bankalar veya düzenleyici otoriteler) hızlı bir şekilde paylaşılmasına yönelik bir sistem olmadığında, bir kurum tarafından ortaya atılan tehlike işaretlerinin başkaları tarafından görülmesi zorunlu olmayabilir.
Madoff’un planının bu kadar uzun süre fark edilmemesine neden olan şey de bu bütünsel gözetim eksikliğiydi ve gelecekte başkalarını da etkinleştirebilirdi. Aslında, yatırımcıların itfaları tetiklemelerine neden olan 2008 küresel finans sisteminin çöküşü olmasaydı, bir zamanlar Nasdaq borsasının başkanı olan Madoff, bundan paçayı sıyırabilirdi. SEC tarafından yapılan çeşitli soruşturmalara rağmen Madoff’un gayri meşru planı, çoğu hayat birikimlerini, emeklilik birikimlerini ve üniversite harç fonlarını kaybeden kurbanları için çok geç olana kadar ortaya çıkarılamamıştır.
2. Kara para aklamayı önlemenin mevcut durumu ve küresel işbirliği
Son 15 yılda, şüpheli faaliyetler/işlemler ile ilgili bilgilerin paylaşılması bakımından finansal kurumlar arasındaki engellerin kaldırılması konusunda önemli bir ilerleme kaydedilmemiş olması şaşırtıcıdır. Bu devam ettiği sürece dolandırıcılık planlarının ve kara para aklama gibi büyük ölçekli mali suç operasyonlarının tespitten kaçma riski her zaman olacaktır.
Kara para aklama büyük bir küresel sorun olmaya devam etmektedir. Birleşik Krallık hükümetine göre, kara para aklamanın İngiliz ekonomisine maliyeti her yıl 100 milyar pounddan fazladır[4]. Singapurlu yetkililer, geçtiğimiz Ağustos ayında şehir devletinin bugüne kadarki en büyük kara para aklama soruşturmalarından birinde değeri 2 milyar ABD dolarını aşan varlıklara el koymuş veya dondurmuştur[5]. Raporlar, 2023 yılında dünya çapında yaklaşık 3 trilyon ABD dolarının aklandığını göstermektedir[6].
Pek çok vakanın tespit edilememesi nedeniyle mali suçun toplam maliyetini doğru bir şekilde ölçmek zor olduğundan, bu 3 trilyon dolarlık rakam yalnızca bir tahmindir.
3. Singapur’un benzersiz yaklaşımı: COSMIC
Kara para aklamanın içerdiği önemli meblağlar, söz konusu olan büyük finansal kaynakların ve hem ulusal ekonomiler hem de küresel finansal istikrar üzerindeki zararlı etkilerin altını çizmektedir. Bu nedenle, kara para aklamanın ele alınması, uluslararası işbirliğini, gelişmiş düzenleyici gözetimi ve yasa dışı finansal faaliyetleri sekteye uğratmak ve caydırmak için güçlü uygulama çabalarını içeren koordineli ve çok yönlü bir yaklaşımı gerektirmektedir.
Singapur Para Otoritesi, finansal kurumların şüpheli faaliyetleri paylaşma konusundaki sessiz yaklaşımına ilişkin kalıpları kırmaya çalışan az sayıdaki otoriteden biridir. Singapur’un, Kara Para Aklama/Terörizm Finansmanının İşbirliğine Dayalı Paylaşımı anlamına gelen COSMIC adlı girişimi 01 Nisan 2024 tarihinde başlatılmıştır.
Bu yenilikçi dijital platform, katılımcı bankalar ve diğer finans kurumlarının şüpheli müşteriler veya işlemler ile ilgili güvenli bir şekilde bilgi alışverişinde bulunmaları için bir kanal görevi görmektedir. COSMIC, bu işbirliğine dayalı veri paylaşımını kolaylaştırarak potansiyel kara para aklama veya terör finansmanı vakalarının tespitini kolaylaştırmayı ve böylece mali suçlarla mücadele çabalarının verimliliğini ve etkinliğini artırmayı amaçlamaktadır.
COSMIC başarılı olursa, Asya ve ötesinde mali suçlarla mücadelede devrim yaratma potansiyeline sahiptir. COSMIC, teknolojiden yararlanarak ve piyasa otoriteleri ile bankalar arasında daha fazla işbirliğini teşvik ederek, yasa dışı finansal faaliyetleri tespit etme ve engelleme yönünde kolektif yeteneği önemli ölçüde güçlendirebilir. COSMIC platformunun etkisi en çabuk Asya pazarlarında hissedilse de, önde gelen Batı pazarlarındaki düzenleyici otoritelerin bunun uygulanmasını ve sonuçlarını yakından izlemesi gerekmektedir. COSMIC’in konuşlandırılmasından alınan dersler, diğer yargı bölgelerinde benzer işbirlikçi platformların benimsenmesi konusundaki tartışmalara ışık tutabilir.
Sonuç ve ilerisi
Daha işbirlikçi yaklaşımlar dünya çapında norm haline gelene kadar kurnazlığın galip gelme riski her zaman vardır. Mali suçlular, düzenlemelerdeki ve yargı yetkilerindeki boşluklardan yararlanma konusunda ustadır; ancak dünya çapındaki düzenleyici kurumlar, finansal kurumlar ve kolluk kuvvetleri arasında daha fazla işbirliği ve bilgi paylaşımını teşvik ederek, yasa dışı faaliyetlere karşı daha güçlü bir savunma oluşturulabilir. Bu sadece veri paylaşımını değil aynı zamanda sınırlar ötesinde tutarlılık ve etkinlik sağlamak için kara para aklamayı önleme ve müşteri tanıma standartlarının uyumlu hale getirilmesini de gerektirir.
[1] Çevirenin Notu: Singapur Para Otoritesi (Monetary Authority of Singapore), 01 Nisan 2024 tarihinde, altı büyük ticari banka (DBS, OCBC, UOB, SCB, Citibank ve HSBC) ile birlikte, küresel finansal sistemin kara para aklamaya, terörizmin finansmanına ve nükleer silahların yayılmasına yönelik finansmana karşı savunmasını güçlendirmeyi amaçlayan dijital bir platform olan COSMIC’i başlatmıştır. ‘Kara Para Aklamanın İşbirliğine Dayalı Paylaşımı/Terörizmin Finansmanına İlişkin Bilgi ve Vakalar’ anlamına gelen COSMIC (Collaborative Sharing of Money Laundering/Terrorism Financing Information & Cases), müşteri bilgilerinin finansal kurumlar arasında paylaşımını kolaylaştıran merkezi bir platform olarak hizmet vermektedir. Aynı zamanda suç faaliyetleri ile ilişkili potansiyel riskleri tanımlamayı ve azaltmayı da amaçlamaktadır. Bir COSMIC katılımcısı finans kurumu, yalnızca müşterinin profilinin veya davranışının nesnel olarak tanımlanmış belirli şüphe göstergelerini veya ‘kırmızıçizgileri’ göstermesi durumunda müşteri bilgilerini başka bir katılımcı finans kurumu ile paylaşabilir. COSMIC şu anda ticari bankacılıktaki üç temel mali suç riskine odaklanmaktadır: (1) Tüzel kişilerin kötüye kullanılması; (2) Ticaret finansmanının yasa dışı amaçlarla kötüye kullanılması ve (3) Nükleer silahların yayılmasının finansmanı.
[2] <https://www.sgpc.gov.sg/api/file/getfile/MAS%20Media%20Release%20-%20MAS%20launches%20COSMIC%20platform%20to%20strengthen%20the%20financial%20systems%20defence%20against%20money%20laundering%20and%20terrorism%20financing.pdf?path=/sgpcmedia/media_releases/mas/press_release/P-20240401-2/attachment/MAS%20Media%20Release%20-%20MAS%20launches%20COSMIC%20platform%20to%20strengthen%20the%20financial%20systems%20defence%20against%20money%20laundering%20and%20terrorism%20financing.pdf>
[3] <https://www.nytimes.com/2021/04/14/business/bernie-madoff-dead.html>
[4] <https://www.gov.uk/government/publications/economic-crime-and-corporate-transparency-act-2023-factsheets#:~:text=Money%20laundering%20is%20estimated%20to,%C2%A3100%20billion%20each%20year>
[5] <https://www.reuters.com/world/asia-pacific/assets-seized-singapore-money-laundering-case-now-2-bln-minister-2023-10-03/>
[6] <https://www.nasdaq.com/global-financial-crime-report>
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.