Giriş
Yapay zekâ (artificial intelligence) sektörü şu anda Birleşik Krallık ekonomisine 3,7 milyar sterlin tutarında katkıda bulunmakta[1] ve ülke çapında 50 bin kişiye istihdam sağlamaktadır. Yapay zekâ endüstrisi gelişmekte ve yapay zekânın Birleşik Krallık ekonomisi üzerindeki etkisinin önemli ölçüde artması beklenmektedir.
Yapay zekâ teknolojilerinin hızlı gelişimini ele almak ve bununla ilişkili riskleri önlemek amacıyla Birleşik Krallık üzerinde Avrupa Birliği (AB), Amerika Birleşik Devletleri veya Çin gibi diğer küresel yapay zekâ liderlerinin gerisinde kalmamak için yapay zekâ düzenlemesi alanında hızlı hareket etmesi yönünde bir baskı mevcuttur.
1. Birleşik Krallık Hükümeti yapay zekâ düzenlemesi alanında ne yapıyor?
Yapay zekâ, genel olarak, herhangi bir teknoloji gibi, kısmen veri veya tüketiciyi koruma yasaları benzeri önceden var olan bir dizi hukuki çerçeve kapsamında düzenlenmekte, ancak şu anda Birleşik Krallık’ta yapay zekâya özgü bir mevzuat bulunmamaktadır.
Bu nedenle Mart 2023’te Birleşik Krallık Bilim, Yenilik ve Teknoloji Bakanlığı (Government Department of Science, Innovation & Technology), büyümeyi ve refahı çoğaltmak, halkın yapay zekâya olan güvenini artırmak ve Birleşik Krallık’ın diğer yapay zekâ küresel liderleri arasındaki konumunu güçlendirmek amacıyla Yapay Zekâ Hakkında Beyaz Kitabı (Artificial Intelligence White Paper[2]) yayınlamış olup, Hükümet yasal olmayan, yenilik yanlısı ve ilkeye dayalı bir yaklaşım benimsemeye karar vermiştir.
Beyaz Kitabın, AB’nin Yapay Zekâ Yasası[3] (2024 yılının başlarında AB yasası haline gelmesi beklenen dünyanın ilk kapsamlı yapay zekâ mevzuatı) gibi bir Yapay Zekâ yasasının getirilmesini önermediğini belirtmek hayatidir. Amaç, yeni bir yapay zekâ düzenleyici otoritesi oluşturmak yerine, mevcut Birleşik Krallık düzenleyici otoritelerini, kendi sektörleri ile ilgili sorunları ele almak için özel rehberlik oluşturma konusunda güçlendirmektir. Bu yasal olmayan çerçevenin etkinliği izlenecek ve gerekli görülmesi halinde Hükümet, düzenleyici kurumlara aşağıdaki ilkelere gereken ihtimamı gösterme konusunda yasal bir yükümlülük getirecektir.
Önerilen yapay zekâ çerçevesi, Birleşik Krallık’taki düzenleyici otoritelerin kendi yetki alanları dâhilinde uygulayacakları beş sektörler arası prensiple[4] desteklenecektir. Bu ilkeler OECD’nin[5] Etik Yapay Zekâ Kullanımı İlkelerine (Principles for Ethical AI Use[6]) de uygun olup şunlardır:
- Emniyet, güvenlik ve sağlamlık (safety, security and robustness);
- Şeffaflık ve açıklanabilirlik (transparency and explainability);
- Adalet/Dürüstlük (fairness);
- Hesap verebilirlik ve kurumsal yönetişim (accountability and governance) ve
- İtiraz edilebilirlik ve telafi etme (contestability and redress).
2. Yapay Zekâ Hakkında Beyaz Kitap Konusunda Birleşik Krallık Hükümetinin yanıtı
Beyaz Kitabın yayınlanmasının ardından Hükümet, Mart ve Haziran 2023 dönemi arasında halkla bir istişare gerçekleştirmiş ve istişarenin sonuçlanmasının ardından, istişarenin sonuçlarına ilişkin yanıtını kendi Beyaz Kitabında yayınlamış[7] olup, bu yanıtlardan çıkarılan ilgili bazı noktalar şunlardır:
2.1. Düzenleyici otoriteler için ilkeler ve sonraki adımlara yönelik destek
İstişarelere verilen yanıtlar sektörler arası ilkelere güçlü bir destek göstermiştir. Bazı düzenleyici otoriteler hâlihazırda bu ilkeleri proaktif bir şekilde uygulamaktadır; örneğin Bilgi Komisyonu Ofisi (Information Commissioner’s Office-ICO), kişisel verilerin adil bir şekilde işlenmesini sağlamak için veri koruma yasalarının yapay zekâ sistemlerine nasıl uygulandığına ilişkin kılavuzlarını güncellemiştir[8]. Şimdi, Hükümet ilgili düzenleyici otoritelerden 30 Nisan 2024 tarihine kadar Yapay Zekâ Hakkında Beyaz Kitaba ilişkin yaklaşımlarını özetlemelerini istemiştir. Beyaz Kitapta belirtildiği gibi, ilkeler yasal olmayan bir temelde uygulanacak olup, bu da Hükümetin yapay zekâ için gönüllü bir düzenleyici rejim uygulamaya koyma planını doğrulamaktadır.
2.2. Telif hakkı ve yapay zekâ konusunda uygulama kuralları yoktur
Fikri Mülkiyet Ofisi (Intellectual Property Office-IPO) ve yapay zekâ üzerine çalışan bir grup bu konuda anlaşamadığı için telif hakkı ve yapay zekâ konusunda bir uygulama esası olmayacaktır. Ancak Hükümet, yapay zekâ ve yaratıcı sektörün birlikte büyümesini sağlamak için yapay zekâ geliştiricileri ve telif hakkı sahipleri ile birlikte çalışmak istemektedir. Bunun nasıl yapılacağına ilişkin diğer öneriler yakında yayınlanacaktır.
2.3. Yapay zekâ düzenlemesine dair yol haritası
Hükümet, yapay zekâ riskleri ile başa çıkmak için yapay zekâ düzenleme politikası geliştirmek, hâlihazırda düzenleyici yetkilerdeki mevcut boşlukları belirlemek, düzenleyici faaliyetleri koordine etmek ve Kurumsal Yapay Zekâ Yönetişimi konusunda uluslararası işbirliğini desteklemek için Hükümet içindeki merkezi işlevi geliştirmek de dâhil olmak üzere 2024 yılı için sonraki adımları belirlemiştir.
3. Bilgi Komisyonu Ofisi yapay zekâ alanında ne yapıyor?
Üretken yapay zekâ (generative artificial intelligence) ve veri koruma yasasına ilişkin Bilgi Komisyonu Ofisi danışma serisi[9] yakından takip edilmektedir.
Yukarıda bahsedilen Bilgi Komisyonu Ofisi kılavuzu, kişisel verileri Birleşik Krallık Genel Veri Koruma Yönetmeliği’nin (General Data Protection Regulation-GDPR) kendisiyle aynı şekilde işleyen kuruluşlar için açıkça bağlayıcı değildir (Birleşik Krallık Genel Veri Koruma Yönetmeliği’ne ilişkin ‘beyanlar’ için de geçerlidir). Bununla birlikte, herhangi bir Mahkeme ve aslında Bilgi Komisyonu Ofisi’nin kendisi, ilgili hükümlerin daha sonraki bir tarihte uygulanmasında Bilgi Komisyonu Ofisi’nin Birleşik Krallık Genel Veri Koruma Yönetmeliği’ne ilişkin yorumuna çok dikkat edecektir.
Bilgi Komisyonu Ofisi, veri koruma yasası açısından ChatGPT gibi üretken yapay zekâ modellerinin kullanımıyla ortaya çıkabilecek potansiyel sorunların ele alınmasının gerekliliğinin bilincindedir. Bilgi Komisyonu Ofisi, ‘web’den alınan verileri kullanarak üretken yapay zekâ modellerinin eğitiminin yasal temellerine odaklanan danışma serisinin ilk bölümünü yayınlamıştır[10].
İlginç bir şekilde ve herhangi bir üretken yapay zekâ geliştiricisi için çok alakalı olan şey, Bilgi Komisyonu Ofisi’nin, olağan ‘meşru çıkarlar’ testinin (legitimate interests test) karşılanması [amaç, gereklilik ve dengeleme testi (purpose, necessity and balancing test)] koşuluyla, meşru çıkarların, üretken yapay zekâ modellerini geliştirmek için ‘web’den elde edilmiş kişisel verileri kullanmak amacıyla yasal bir temel olarak hizmet edebileceğini kabul etmesidir.
Raporun ilk bölümünün önsözünde odak noktası esas olarak dengeleme testi üzerindedir ve üretken yapay zekâ geliştiricilerinin dikkate alması gereken çeşitli risk azaltımlarının ana hatlarını çizmektedir. Bunlar, devam eden teknik ve organizasyonel önlemlerin uygulanmasını, izleme süreçlerinin oluşturulmasını ve üçüncü taraflara sözleşmeye dayalı kontrollerin tatbik edilmesini içermektedir.
Bilgi Komisyonu Ofisi, üretken yapay zekâ modellerini geliştirmek için ‘web’den alınan verileri kullanan geliştiricilerin gösterebilmesi gereken üç temel hususu belirtir: geçerli ve açık bir ilgi, dengeleme testinin dikkatli bir şekilde değerlendirilmesi ve risklerin azaltılmasıyla birlikte belirlenen ilginin nasıl gerçekleştirileceğinin gösterilmesi (a valid and clear interest, careful consideration of the balancing test and a demonstration of how the identified interest will be realised, along with mitigation of risks).
Bunların hepsi mevcut yasalardır, ancak Bilgi Komisyonu Ofisi’nin kendi görüşünü daha ayrıntılı olarak anlamak, Birleşik Krallık Genel Veri Koruma Yönetmeliği’ne uyum arayışında son derece faydalıdır.
İlk bölümle ilgili ilk istişare 1 Mart’ta (2024) sona erecek olup, Bilgi Komisyonu Ofisi önümüzdeki aylarda yakından takip edilecek ilave bölümleri yayınlamayı planlamaktadır.
Yorum
Yapay zekânın kullanımı tüm sektörlerde artmakta ve bu, Birleşik Krallık’taki düzenleyici otoriteler için zorluklar yaratmaktadır. Birleşik Krallık Hükümetinin önerdiği yapay zekâ çerçevesi esnek olacak ve hükümet, düzenleyici otoriteler ve işletmeler arasındaki işbirliğine dayalı olacak şekilde tasarlanmıştır. Düzenleyici otoriteler ile bunların sektörleri arasında farklılıklar olması durumunda (mevzuat açısından) daha fazla açıklığa ihtiyaç duyulabileceği tartışılabilir. Yapay zekânın gelişimiyle birlikte Hükümetin mevcut yaklaşımını değiştirmeye ve yasa çıkarmaya karar vermesi mümkün olup; yapay zekânın çok hızlı hareket eden bir alan olduğu göz önüne alındığında, belirli bir yasal çerçevenin gelişmelere uyum sağlamada zorluk yaşaması nedeniyle zorlayıcı olacaktır.
Fikri Mülkiyet Ofisi’nin telif hakkı uygulama kuralları üzerinde anlaşmaya varamaması, bu konunun ne kadar karmaşık olduğunu bir nebze olsun ortaya koymaktadır. Başka bir makalede[11], potansiyel web kazıyıcıların (Web üzerinden veri yaratıcıları) telif hakkı ile ilgili önemli yasal karmaşıklıklarla nasıl karşılaştıkları ve yapay zekânın (ağırlıklı olarak web kazıma tekniklerine dayanabilen) benzer sorunlardan mustarip olduğu başka bir yerde tartışılmıştı.
Yapay zekânın karmaşıklığı ve öngörülemezliği, onun düzenlenmesini zahmetli hale getirmektedir. Hükümet şimdilik Birleşik Krallık’ta yasal olmayan bir düzenleme yaklaşımı benimsemeyi seçse de Bilgi Komisyonu Ofisi, işletmelerin yapay zekâ çağında mevcut veri koruma yasaları ile uyumlu kalmasına yardımcı olmak için kılavuz yayınlamaktadır.
Hükümet, her ne kadar şimdilik işletmelere düzenleyici yük getirmekten kaçınsa da; ileriye dönük olarak işletmeler, yapay zekânın kullanımını ve gelişimini düzenleyen politikaları uygulamayı ve bunları beş ilkeyle uyumlu hale getirmeyi ve aynı zamanda veri koruma yasaları ile ilgili olarak yapay zekâ konusunda kılavuz yayınlamaya devam edecek olan Bilgi Komisyonu Ofisi’ni takip etmeyi düşünebilirler.
[1] < https://www.gov.uk/government/news/business-and-tech-heavyweights-to-boost-productivity-through-ai >
[2] < https://www.gov.uk/government/news/uk-unveils-world-leading-approach-to-innovation-in-first-artificial-intelligence-white-paper-to-turbocharge-growth >
[3] < https://www.europarl.europa.eu/topics/en/article/20230601STO93804/eu-ai-act-first-regulation-on-artificial-intelligence >
[4] < https://www.gov.uk/government/publications/ai-regulation-a-pro-innovation-approach/white-paper#annex-a-implementation-of-the-principles-by-regulators >
[5] OECD: [Organisation for Economic Co-operation and Development; Ekonomik Kalkınma ve İş Birliği Örgütü]
[6] < https://oecd.ai/en/ai-principles >
[7] < https://www.gov.uk/government/consultations/ai-regulation-a-pro-innovation-approach-policy-proposals/outcome/a-pro-innovation-approach-to-ai-regulation-government-response#a-regulatory-framework-to-keep-pace-with-a-rapidly-advancing-technology >
[8] < https://ico.org.uk/for-organisations/uk-gdpr-guidance-and-resources/artificial-intelligence/guidance-on-ai-and-data-protection/ >
[9] < https://ico.org.uk/about-the-ico/ico-and-stakeholder-consultations/ico-consultation-series-on-generative-ai-and-data-protection/ >
[10] < https://ico.org.uk/about-the-ico/what-we-do/our-work-on-artificial-intelligence/generative-ai-first-call-for-evidence/ >
[11] < https://emlaw.co.uk/data-scraping-navigating-the-challenges-old-and-new-part-2-intellectual-property/ >
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.