Giriş
‘Klarna’[1] gibi “şimdi al sonra öde” hizmetleri [buy-now-pay-later services] artık gösterişli, yeni finansal teknoloji [fintech] yenilikleri değil; dünya çapında milyonlarca kullanıcı için yeni normal haline gelmiştir. Şimdi al sonra öde hizmetlerinin kullanımındaki artış, tüketicilerin günlük ihtiyaçlarını karşılama biçiminde önemli bir değişime işaret etmektedir.
Şimdi al sonra öde, tüketici kredisini yeniden şekillendirmekte ve hızla geleneksel düzenleyici çerçevenin dışında faaliyet gösteren yaygın bir kredi biçimi haline gelmektedir. Dünya çapında şirketler, şimdi al sonra öde içeren ödeme yöntemlerini hızla benimsemektedir.
Yaygınlaşmasına rağmen, birçok ülke henüz hızla büyüyen sektörü düzenlememiş olup; önümüzdeki birkaç yıl içinde 900 milyondan fazla kullanıcıya ulaşması beklenmekte[2] ve bu da tüketicileri azaltılamaz kredi risklerine maruz bırakmaktadır.
Kullanıcı haklarını koruyacak yasal bir yapı olmadan, tüketiciler borç tuzaklarına düşebilir ve borçlarını zamanında ödeyemeyebilir ve yüksek gecikme ücretleri ödemek zorunda kalabilirler. Yakın zamanda yapılan bir LendingTree anketi, şimdi al sonra öde borçlularının beşte ikisinden fazlasının geçen yıl gecikmeli ödeme yaptığını göstermiştir[3]. Ayrıca, düzenleme olmadan, insanlar diğer finans kuruluşları veya düzenlenmiş finansal ürünlerde olduğu gibi suiistimal veya dolandırıcılığı bildirememektedir.
Düzenlemenin olmaması şimdi al sonra öde sağlayıcılarının çok fazla sonuçla karşılaşmadan faaliyet göstermesine olanak tanımakta; sonuçları ise özellikle geleneksel krediye erişimi olmayan tüketiciler üstlenmektedir.
- ‘Şimdi Al Sonra Öde’ ve Finansal Kırılganlık [financial vulnerability]
Şimdi al sonra öde modellerinin sağladığı kolaylık ve anlık finansal özgürlüğe rağmen, kredi puanları üzerindeki etkisi, konut piyasasına da yansıyabilecek sistemik zaaflara yol açabilir. Örneğin, kanıtlar, şimdi al sonra öde hizmetlerinin kullanımının bir kişinin kredi puanını düşürerek ipotek alma yeteneğini etkileyebileceğini göstermektedir[4]. Bu durum, piyasayı altüst edebilecek bir konut kriziyle sistemik risk oluşturabilir.
LendingTree firmasının araştırmasına göre şimdi al sonra öde yöntemiyle en çok satın alınan ürünler giyim ve ayakkabı olurken, şimdi al sonra öde kullanıcılarının dörtte biri market alışverişleri için şimdi al sonra öde yöntemine güvenmektedir. Bu durum tüketici davranışlarının ciddiyetsizliğinden ziyade daha derin bir makroekonomik zorlanmanın işaretidir.
Bu veriler birçok nedenden dolayı endişe vericidir. İlk olarak, tüketiciler temel veya lüks mallar için yatırım getirisi elde edememektedir. Kâr fırsatı olmadan, birçok kişi borçtan kurtulmakta zorlanacak ve geçimini sağlamak için şimdi al sonra öde hizmetlerine güvenmeye devam etmek zorunda kalacaktır. İkinci olarak, şimdi al sonra öde hizmetlerinin artan kullanımı, Morgan Stanley’in öngördüğü[5] gibi, enflasyon ve yavaş gelir artışıyla daha da kötüleşebilecek artan tüketici stresine işaret ediyor olabilir. Bu, artan tüketici stresinden etkilenecek olan piyasanın geneli için endişe verici bir göstergedir.
Kredi, şeffaf ve tüketici odaklı uygulamalarla uyumluysa, krediye erişim güçlendirici olabilir. Önemli kanıtlar, Küresel Güney’deki toplulukların, özellikle de parayı ailelerine veya yatırımlarına harcama olasılığı daha yüksek olan kadınlara sağlandığında, mikro kredilerden faydalandığını göstermektedir[6].
Mikro finans ile şimdi al sonra öde arasındaki fark, şimdi al sonra ödenin şeffaflıktan yoksun olmasıdır. Şimdi al sonra öde modeli, sağlayıcı teşviklerini tüketici temerrüdüyle uyumlu hale getirir ki; bu da sorumlu kredi verme ilkelerinin tersine bir durumdur. Bu modeller, düzenleyici otoritelerin sarih açıklamalar ve ceza sınırlamaları yoluyla ele alması gereken sorumsuz bir teşvik yapısı yaratan gecikme ücretlerine dayanır. Birleşik Krallık’taki şimdi al sonra öde pazarının önümüzdeki dört yıl içinde 47 milyar sterlin değerinde olacağı tahmin edildiğinden[7], bu stratejinin işe yaradığı görülmektedir.
- Düzenlemelerin (Küresel) Görünümü
Birleşmiş Milletler Tüketiciyi Koruma Rehberi[8] [United Nations Guidelines for Consumer Protection] gibi çerçeveler bir temel sunuyor; ancak düzenleyici otoritelerin özellikle dijital kredi için uyarlanmış daha uyarlanabilir gözetim modellerini keşfetmeleri gerekir.
Şimdi al sonra öde sağlayıcıları tüketici kredisi veriyorsa, geleneksel kredi verenlerle aynı standartlara tabi tutulmak zorundadır. Düzenleyici otoriteler, onlara da aynı şekilde davranmalı, geleneksel kredi verenlerle aynı özeni ve denetimi göstermelidir.
Amerika Birleşik Devletleri (ABD) Tüketici Finansal Koruma Bürosu’nun[9] [US Consumer Financial Protection Bureau] şimdi al sonra öde sistemini önceliklendirmemesi, bu hizmetleri kullanan giderek artan sayıda ABD tüketicisini korumak için kaçırılmış bir fırsattır.
Birleşik Krallık, Mayıs ayında Hazine Bakanlığı’nın şimdi al sonra öde sağlayıcılarını düzenleyen bir yasa teklifi sunması[10] ve tüketicilerin korunmasına öncelik veren tekrarlanabilir bir model sunmasıyla proaktif bir duruş sergilemiştir. Bu yasa, 10 milyondan fazla müşteriye daha güçlü haklar tanıyarak, hizmetlerin karşılanabilirlik kontrolleri sağlamasını ve insanların karşılayabileceklerinden fazlasını borç almamalarını sağlamasını zorunlu kılmaktadır. Alışveriş yapanlar ayrıca şirketleri ülkenin finansal kamu denetçiliği kurumuna [financial ombudsman service] bildirme hakkına da sahip olacaktır.
Sonuç
Şimdi al sonra öde hizmetleri, finansal teknoloji ve kredi arasında ince bir çizgide yürümektedir. Düzenleyici otoriteler hem acilen hem de koordinasyon içinde hareket etmek zorundadır. Finansal ekosistemler geliştikçe, tüketici güvenliğini sağlamak için düzenlemelerin de aynı hızda ilerlemesi gerekir.
Ülkeler, Birleşik Krallık örneğinden ders çıkarmalı ve yasal başvuru yollarını açık hale getirerek, satın alma gücü kontrollerini zorunlu kılarak ve piyasa standartlarını koruyarak savunmasız tüketicileri korumaya öncelik vermelidir.
Şimdi al sonra ödenin popülaritesi, düzenleyici durgunluğun ve ekonomik sıkıntının bir belirtisidir. Tüketicileri ve finansal istikrarı korumak için koordineli küresel eylemlere öncelik vermenin zamanı gelmiştir.
[1] < https://www.klarna.com/us/ > [metne, çeviren tarafından iliştirilmiştir].
[2] < https://www.juniperresearch.com/press/bnpl-users-reach-over-900-million-by-2027 >.
[3] <https://www.marketplace.org/story/2025/05/30/how-much-buy-now-pay-later-debt-is-out-there > [Orijinal yazının gönderme yaptığı siteye -LendingTree- bloke edilme yüzünden erişilemediğinden, bu iliştirme çeviren tarafından yapılmıştır].
[4]<https://www.mortgageadvicebureau.com/getting-a-mortgage/how-do-buy-now-pay-later-schemes-impact-getting-a-mortgage/ >.
[5] < https://www.ft.com/content/a4b82fe8-9d78-4d39-8f66-9d5fbcaaf1b0 >.
[6]<https://www.weforum.org/stories/2024/01/microlending-women-entrepreneurs-gender-gap-poverty/ >.
[7] < https://www.finder.com/uk/buy-now-pay-later/buy-now-pay-later-statistics >.
[8]<https://unctad.org/topic/competition-and-consumer-protection/un-guidelines-for-consumer-protection#:~:text=The%20United%20Nations%20Guidelines%20for%20Consumer%20Protection%20%28UNGCP%29,encouraging%20the%20sharing%20of%20experiences%20in%20consumer%20protection.%22 >.
[9]<https://www.consumerfinance.gov/about-us/newsroom/cfpb-announcement-regarding-enforcement-actions-related-to-buy-now-pay-later-loans/ >.
[10] Birleşik Krallık yasa teklifi için bkz. < https://www.gov.uk/government/news/new-rules-to-end-buy-now-pay-later-wild-west-protect-millions-of-shoppers-and-drive-growth >.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.