“Asya’da Yeni Yatırım Kuralları Koymak: Bölgeselcilik ve Yerlileştirme Arasında” başlıklı makale, yerel yasal değişiklikler ve bölgesel ticaret stratejileri ışığında Asya’nın yatırım kuralları koyma yaklaşımının en güncel ve kapsamlı açıklamasını sunuyor. Güneydoğu Asya Uluslar Birliği’nin (Association of Southeast Asian Nations; ASEAN) ve Bölgesel Kapsamlı Ekonomik Ortaklığın (Regional Comprehensive Economic Partnership; RCEP) normatif gelişmelerinin, yatırım yasası reformunda Asya’nın pragmatik artımcılık tarzını temsil ettiğini savunuyor. Özellikle, çok taraflı çabalara dayalı enternasyonalizme öncelik veren neoliberal varsayım, artık ulusal ekonomi politikalarına hakim değildir. Güneydoğu Asya Uluslar Birliği ve Bölgesel Kapsamlı Ekonomik Ortaklık ülkeleri, bölgesel ve ulusal yaklaşımların değişen önceliğini göstermektedir.
Makalede, Asya’nın yatırım için değişen düzenleyici çerçevelerini bağlamına oturtmak için, en son küresel bölgecilik dalgasındaki temel araçlara odaklanılmıştır. Savaş sonrası dönemde, ilk bölgecilik dalgası 1950’ler ve 1960’larda meydana gelmiş; ikinci dalga, 1980’ler ve 1990’larda ekonomik bütünleşmeye egemen olmuştur. 2000’lerden bu yana Üçüncü Bölgeselcilikte, yeni bir Asya bölgeselciliği, bu tür kuralların yerelleştirilmesi ile birlikte bölgesel yatırım kurallarının evrimini ilerletmiştir. Benzersiz üç gelişme söz konusudur.
Bunlardan ilki, mega-bölgesel ve kapsamlı ticaret anlaşmaları artmıştır. Kolektif gayrisafi yurtiçi hasılalarına (GSYİH) göre, Bölgesel Kapsamlı Ekonomik Ortaklık, Amerika Birleşik Devletleri-Meksika-Kanada Anlaşması, Brexit sonrası AB ve Trans-Pasifik Ortaklığı için Kapsamlı ve Aşamalı Anlaşma (Comprehensive and Progressive Agreement for Trans-Pacific Partnership; CPTPP) dünyanın en büyük dört ticaret bloğudur. Özellikle, Bölgesel Kapsamlı Ekonomik Ortaklık, ‘Güneydoğu Asya Uluslar Birliği merkeziliğini’ güçlendirmekte ve gelişmekte olan ülkelerin ABD-Çin ticaret savaşı ve COVID-19 salgınına yanıt olarak kendi ticaret gündemlerini ilerletme konusundaki aktivizmini göstermektedir. Ayrıca, artık mega serbest ticaret anlaşmaları (free trade agreements; FTAs) ve diğer ticaret anlaşmalarının DTÖ-ekstra ve artı taahhütlerini kapsaması bir norm haline gelmiştir. Serbest ticaret anlaşmaları ve ikili yatırım anlaşmaları (bilateral investment treaties; BITs) arasındaki ikilik, ilki genellikle yatırım bölümleri içerdiğinden bulanıklaşmıştır. Şu anda, yatırım serbestleştirmesini ve korumasını yöneten serbest ticaret anlaşmaları ve ikili yatırım anlaşmaları içeren 2 bin 500’den fazla uluslararası yatırım anlaşması (international investment agreements; IIA) bulunmaktadır.
İkincisi, ülkeler kendi yatırım kanunları veya özel ekonomik bölgeler ve serbest ticaret bölgelerine ilişkin mevzuat kapsamında yatırım serbestleştirmesinin kapsamını genişletmiştir. Güneydoğu Asya Uluslar Birliği ve Bölgesel Kapsamlı Ekonomik Ortaklık üyelerinin uygulamaları, yerel yatırım kurallarının, serbest ticaret anlaşmaları ve ikili yatırım anlaşmaları kapsamındaki taahhütlerden daha yüksek seviyelerde yatırım serbestleşmesine yol açtığını göstermektedir. Sırasıyla uluslararası yatırım anlaşmalarını etkileyen bu yatırımcı dostu planlar, ülkelerin tek taraflı eylemlerinin karşılıklı olarak güçlendirici bölgesel ve yerel yatırım rejimlerini güçlendirebileceğinin kanıtıdır. Çin, Endonezya, Singapur ve Vietnam’daki yatırım yasalarında yapılan yeni değişiklikler bu eğilimi açıkça desteklemektedir.
Son olarak, uluslararası yatırım anlaşmaları büyümeye devam ederken, yatırımcı-devlet ihtilaflarının sayısındaki artışla bağlantılı devam eden reformlar nedeniyle 2008 yılından bu yana yeni anlaşmaların sayısı kademeli olarak azalmıştır. Birleşmiş Milletler Uluslararası Ticaret Hukuku Komisyonu (United Nations Commission on International Trade Law; UNCITRAL) Çalışma Grubu III’ün çok taraflı forumu dışında, devletler gündemlerini uygulamak için ulusal, ikili ve bölgesel stratejilere başvurdular. White Industries, Churchill Mining and Planet Mining ve Philip Morris gibi önde gelen davalar, devletlerin model ikili yatırım anlaşmaları ve Trans-Pasifik Ortaklığı için Kapsamlı ve Aşamalı Anlaşma’nın yatırımcı-devlet ihtilaf çözümü (investor-state dispute settlement; ISDS) mekanizması konusundaki tutumlarını önemli ölçüde şekillendirmiştir.
Asya uygulamasını vurgulamak için söz konusu makale, Güneydoğu Asya Uluslar Birliği’nin Kapsamlı Güneydoğu Asya Uluslar Birliği Yatırım Anlaşması’nın inşasında pragmatik aşamalı yaklaşımı ve bunun yatırımcı-devlet ihtilaf çözümü üzerindeki etkisini ve Laos ve Myanmar’daki reformları gözden geçirmektedir. Ayrıca, çeşitli Güneydoğu Asya Uluslar Birliği Plus One serbest ticaret anlaşmaları kapsamındaki yatırım yapısını deşifre etmekte ve Bölgesel Kapsamlı Ekonomik Ortaklık kapsamında yatırımcı-devlet ihtilaf çözümünün olmamasının, Bölgesel Kapsamlı Ekonomik Ortaklık üyelerinin Birleşmiş Milletler Uluslararası Ticaret Hukuku Komisyonu kapsamındaki yatırımcı-devlet ihtilaf çözümü reform önerilerine göre gelecekte nasıl değişebileceğini açıklamaktadır. Makale, ayrıca, mevcut reformların Asya anlaşmalarına nasıl dahil edildiğini ve yatırımcı-devlet ihtilaf çözümü için alternatif yerler sağlayabilecek Singapur Uluslararası Ticaret Mahkemesi (Singapore International Commercial Court) gibi yeni yerel mekanizmaları araştırmaktadır. Sonuç olarak, Asya ülkelerinin deneyimleri sadece bölgede yatırım kural koyuculuğuna enerji vermekle kalmıyor, aynı zamanda Küresel Güney (Global South) için de değerli dersler sağlıyor.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.