1. Giriş
Amerika Birleşik Devletleri’nin (ABD) üç federal bankacılık kurumu (kısaca ‘Kurumlar’) ortaklaşa 27 Temmuz 2023 tarihinde, büyük bankalar ve banka holding şirketleri için geçerli olan düzenleyici sermaye çerçevesinde değişiklikler önerdiler [1]. Bu tasarı teklifi, Basel Bankacılık Denetim Komitesi tarafından Basel III sermaye rejimine ilişkin 2017 yılında yayımlanan revizyonların ABD’ye uyarlanması olup, 2017 revizyonlarına genel olarak Basel III Oyun Sonu (Basel Endgame) adı verilmektedir.
Söz konusu tasarıyla eş zamanlı olarak Federal Rezerv, küresel olarak sistemik öneme sahip bankalar (global systemically important banks-GSIBs) için aşağıda tartışılan ilave yük bakımından değişiklik yapılmasını önerdi.
1.1. Tasarı teklifinin kapsamı: Teklif, toplam varlıkları genellikle 100 milyar ABD doları veya daha fazla olan büyük bankacılık kuruluşları ve bunların bağlı saklama kuruluşları için geçerli olacaktır. Kuruluşların mevcut kurallarına göre, toplam aktifleri 100 milyar ABD doları veya daha fazla olan bankacılık kuruluşları dört kategoriye ayrılıyor. Genel olarak ancak yalnızca bunlarla sınırlı olmamak üzere varlık büyüklüğüne göre karakterize edilen bu kategoriler şunlardır:
- Kategori I: ABD’nin küresel olarak sistemik öneme sahip bankaları,
- Kategori II: ABD’nin küresel olarak sistemik öneme sahip olmayan, ancak toplam varlıkları 700 milyar ABD dolarının üzerinde veya yetki alanları arası riskleri 75 milyar ABD dolarının üzerinde olan bankacılık kuruluşları,
- Kategori III: Kategori I veya Kategori II’ye dâhil olmayan, ancak toplam aktifleri 250 milyar ABD dolarının üzerinde veya banka dışı varlıkları, bilanço dışı riskleri veya ağırlıklı kısa vadeli toptan fonlaması 75 milyar ABD dolarından fazla olan bankacılık kuruluşları ile
- Kategori IV: Toplam aktifleri 100 milyar ABD doları veya daha fazla olan ve Kategori I ila Kategori III’de yer almayan bankacılık kuruluşları.
Önemli ticari faaliyetlere sahip firmaların piyasa riski sermaye hükümlerine tabi olması dışında, küçük firmalar için sermaye çerçevesinde herhangi bir değişiklik olmayacaktır. Ayrıca, yabancı bankacılık kuruluşlarının büyük orta ölçekli holding şirketlerinin, riske dayalı sermaye yükümlülüklerini hesaplamak için aşağıda açıklanan yeni “genişletilmiş risk bazlı yaklaşım” kullanması gerekecektir.
Bu üç federal bankacılık kurumu, tasarı teklifinin büyük bankacılık kuruluşları için toplam bağlayıcı 1. kademe çekirdek (adi) sermaye yükümlülüklerini yaklaşık 170 milyar dolar veya %16 artıracağını tahmin etmektedirler.
1.2. Kategori III ve Kategori IV firmalar için yasal sermayenin [yani payın (numerator)] hesaplanmasında yapılan değişiklikler: Tasarı teklifi, Kategori III ve Kategori IV firmaları için hâlihazırda mevcut olan birikimli diğer kapsamlı geliri (accumulated other comprehensive income-AOCI) kapsam dışında bırakma seçeneğini ortadan kaldıracaktır. Yani, Kategori III veya Kategori IV’teki bankacılık kuruluşlarının, satılmaya hazır menkul kıymetler portföyündeki gerçekleşmemiş kazanç ve zararları (unrealized gains and losses in their available-for-sale securities portfolio) muhasebeleştirmesi gerekecektir. Ayrıca, Kategori III veya Kategori IV’teki bankacılık kuruluşları, hâlihazırda Kategori I ve Kategori II firmaları için geçerli olan sermaye indirimi ve azınlık payları (capital deductions and minority interests) kurallarına tabi olacaktır.
1.3. Risk ağırlıklı varlıkların hesaplamasında (calculation of risk-weighted assets) değişiklikler: Tasarı teklifi, Kategori I ve Kategori II bankacılık kuruluşları tarafından kullanılan ve kredi riski ile operasyonel riski değerlendirmek için dâhili modelleme ve verilere dayanan “ileri yaklaşımlar” (advanced approaches) tedbirini ortadan kaldıracaktır. Tasarı kapsamında, büyük bankacılık kuruluşları, Basel Oyun Sonu ile tutarlı risk ağırlıklı varlıkları hesaplamak için yeni, standartlaştırılmış bir “genişletilmiş risk bazlı yaklaşım”a tabi olacaktır. Bu yeni yaklaşım, kredi, özsermaye, operasyonel ve kredi değerleme düzeltme riski için standartlaştırılmış risk ağırlıklarını içerecektir. Piyasa riski için, düzenleyici otorite onayına bağlı olarak dâhili modeller kullanılmaya devam edilebilir.
1.4. Çift kümeli hesaplama koşulu (dual stack calculation requirement): Tasarı kapsamında, büyük bankacılık kuruluşları risk bazlı sermaye oranlarını mevcut standart yaklaşım ve “genişletilmiş risk bazlı yaklaşım” kapsamında hesaplayacak ve ikisinden yüksek olanı firmanın minimum sermaye yükümlülüklerini belirlemek için kullanılacaktır.
1.5. İlave kaldıraç oranı ve genişletilmiş döngüsel sermaye tamponu yükümlülükleri uygulaması (expanded application of supplementary leverage ratio and countercyclical capital buffer requirements): Kategori III ve Kategori IV firmaları ilave kaldıraç oranına ve etkinleştirildiği takdirde döngüsel sermaye tamponuna tabi olacaklardır.
1.6. Geçiş dönemi: Bu üç federal bankacılık kurumu, nihai kuralın 01 Temmuz 2025 tarihinden önce yürürlüğe girmesini öngörmüyorlar. Tasarı, hükümlerinin çoğu için üç yıllık bir aşamalı geçiş dönemi (yani 30 Haziran 2028 tarihine kadar) öngörmektedir.
1.7. Görüş bildirim dönemi: Bu üç federal bankacılık kurumu, 30 Kasım 2023 tarihinde sona erecek 120 günlük uzatılmış bir görüş bildirim süresi sağladılar. Önerilen kuralın ayrıntı düzeyi ve kuralın kapsamına giren bankacılık kuruluşları açısından önemi göz önüne alındığında, halkın yorum yapması için tam 120 güne ihtiyacı olabilir.
2. Küresel Olarak Sistemik Öneme Sahip Bankalar İlave Sermaye Yükünde (ve FR Y-15) Önerilen Değişiklikler
Kabul edildiği takdirde, Federal Rezerv’in ilave sermaye yüküne ilişkin teklif ettiği değişiklikler sonucu küresel olarak sistemik öneme sahip bankalar;
(i) Göstergeleri tek bir tarih yerine ortalama günlük veya aylık bazda ölçecek;
(ii) Türev ürünleri de içerecek şekilde yetki alanları arası talepler ve yetki alanları arası yükümlülüklere ilişkin sistemik göstergeleri revize edecek,
(iii) Ve uçurum etkilerini azaltmak için ilave yükleri mevcut 50 baz puanlık artışlar yerine 10 baz puanlık artışlarla ölçecektir[1].
Federal Rezerv, küresel olarak sistemik öneme sahip bankalar ilave sermaye yükünde ve FR Y-15’te önerilen değişikliklerin, yetki alanları arası faaliyet göstergesine türev ürünlerin dâhil edilmesi önerisi nedeniyle hâlihazırda Kategori III veya Kategori IV standartlarına tabi olan yabancı bankacılık kuruluşları üzerinde en fazla etkiye sahip olacağını gözlemliyor. Bu değişiklik, bazı yabancı bankacılık kuruluşlarının Kategori II standartlarına tabi olmasıyla sonuçlanabilir ve bu da daha sıkı sermaye ve likidite yükümlülüklerinin [örneğin, günlük likidite raporlaması (aylık raporlama veya hiç raporlama yerine), aylık (üç aylık yerine) likidite stres testi ve tam (azaltılmış yerine) likidite riski yönetimi] uygulanmasına yol açabilir.
Küresel olarak sistemik öneme sahip bankalar ilave sermaye yükünde ve FR Y-15’te önerilen değişikliklere ilişkin görüş bildirim süresi de 30 Kasım 2023 tarihinde sona eriyor.
3. Sonraki Adım ve Etkiler
Tasarı teklifinin tartışmalı doğası, Federal Rezerv ve Federal Mevduat Sigorta Kurumu’nun (Federal Deposit Insurance Corporation-FDIC) açık yönetim kurulu toplantılarında, teklifin alışılmadık bir şekilde birden fazla Federal Rezerv guvernörünün (guvernör Bowman ve Waller) ve FDIC Yönetim Kurulu üyelerinin (Başkan Yardımcısı Hill ve Direktör McKernan) muhalefetiyle karşılaştı.
Anılan teklifin, önerilen risk ağırlıklarına, çoğu durumda dâhili model kullanma yeteneğinin ortadan kaldırılmasına ve uygulama kapsamına değinmesi beklenen çok çeşitli paydaşlardan çok sayıda görüş alması beklenmektedir. Bu son konuda, yakın zamana kadar bu üç federal kurum yöneticilerinin yeni rejimin yalnızca en büyük bankacılık kuruluşlarına uygulanacağını öne sürdüğü görülüyor. Bu nedenle, varlıkları 100 milyar ABD doları veya daha fazla olan bankacılık kuruluşlarına önerilen başvuru, son dönemdeki banka iflasları göz önüne alındığında belki de şaşırtıcı olmaması gerekirken, biraz sürpriz oldu.
[1] Metnin İngilizcesi şöyledir: [the Federal Reserve’s proposed changes to the GSIB surcharge would (i) measure indicators on the basis of average daily or monthly basis, rather than a single date, (ii) revise the systemic indicators for cross-jurisdictional claims and cross-jurisdictional liabilities to include derivatives, and (iii) measure surcharges in 10-basis point increments rather than the current 50-basis point increments to reduce “cliff effects.”]
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.