Çöp (önemsiz) tahviller[1]; şirketler ve Devletler tarafından ihraç edilen tahvillerin çoğundan daha yüksek temerrüt riski taşıyan tahvillerdir. Tahvil, tahvilin satın alınması karşılığında yatırılan anaparanın geri dönüşü ile birlikte yatırımcılara faiz ödemeleri yapma borcu veya taahhüdüdür. Önemsiz (çöp) tahviller, finansal olarak mücadele eden ve temerrüde düşme veya faiz ödememe veya anaparayı yatırımcılara geri ödememe riski yüksek olan şirketler tarafından ihraç edilen tahvilleri temsil eder.
Herhangi bir temerrüt riskini dengelemeye yardımcı olmak için daha yüksek getiri gerektiğinden, önemsiz tahvillere ‘yüksek getirili tahviller’ de denir.
Teknik açıdan bakıldığında, yüksek getirili veya “çöp” bir tahvil, normal şirket tahvillerine çok benzer. Her ikisi de faiz ödeme ve vade sonunda anaparayı iade etme taahhüdü ile bir firma tarafından ihraç edilen borcu temsil eder. Çöp tahviller, ihraççılarının daha düşük kredi kalitesi nedeniyle farklılık gösterir.
Tahviller, şirketlerin ve Devletlerin sermaye toplamak için yatırımcılara ihraç ettikleri sabit getirili borçlanma araçlarıdır. Yatırımcılar tahvil satın aldıklarında, parayı vade tarihi adı verilen belirli bir tarihte geri ödemeyi vaat eden ihraççıya etkili bir şekilde borç verirler. Vade sonunda, yatırımcıya yatırılan anapara tutarı geri ödenir. Tahvillerin çoğu, yatırımcılara tahvilin ömrü boyunca kupon oranı adı verilen yıllık bir faiz oranı öder.
İhraç eden şirketin temerrüde düşme riski yüksek olan bir tahvil çöp tahvil olarak adlandırılır. Önemsiz tahvil ihraç eden şirketler genellikle yeni kurulan şirketler veya finansal olarak mücadele eden şirketlerdir. Bu tahviller risk taşır, çünkü yatırımcılar anaparalarının geri ödenip ödenmeyeceğinden ve düzenli faiz ödemeleri kazanıp kazanamayacaklarından emin değildir. Sonuç olarak, değersiz tahviller, yatırımcıların ilave risk düzeyini telafi etmesine yardımcı olmak için daha güvenli emsallerinden daha yüksek getiri sağlar. Şirketler, faaliyetlerini finanse etmek için yatırımcıları çekmeleri gerektiğinden yüksek getiriyi ödemeye isteklidir.
Bazı yatırımcılar, faiz gelirinin geri dönüşü için değil, dayanak şirketin finansal güvenliği arttıkça potansiyel fiyat artışlarından kâr elde etmek için önemsiz tahviller satın alırlar.
Dayanak şirket finansal olarak iyi bir performans sergiliyorsa, tahvillerinin kredi notları yükselecek ve genellikle yatırımcıların alım ilgisini çekecektir. Sonuç olarak, finansal açıdan uygun ihraççı için ödeme yapmaya istekli yatırımcılar akın ettikçe tahvilin fiyatı yükselir. Tersine, kötü performans gösteren şirketlerin kredi notları[2] muhtemelen düşük veya daha düşük olacaktır. Düşük kredi notuna sahip şirketler, yatırımcıları çekmek ve onlara eklenen risk düzeyini telafi etmek için genellikle yüksek getiriler sunar.
Sonuç olarak, kredi notu pozitif olan şirketler tarafından ihraç edilen tahviller, kredi notu düşük olan şirketlerle karşılaştırıldığında genellikle borçlanma araçlarına daha düşük faiz oranları ödemektedir. Birçok tahvil yatırımcısı, tahvillerin kredi notlarını takip eder.
Değersiz/Çöp tahviller riskli yatırımlar olarak görülse de, yatırımcılar tahvilin kredi notunu gözden geçirerek bir tahvilin risk seviyesini izleyebilirler. Kredi notu, bir ihraççının kredibilitesinin ve tahvil biçimindeki ödenmemiş borcunun bir değerlendirmesidir. Şirketin kredi notu ve nihayetinde tahvilin kredi notu, bir tahvilin piyasa fiyatını ve teklif edilen faiz oranını etkiler.
Kredi derecelendirme kuruluşları, tüm şirket ve Devlet tahvillerinin kredi değerliliğini ölçerek, yatırımcılara borçlanma senetlerinin içerdiği riskler hakkında fikir verir. Kredi derecelendirme kuruluşları konuya ilişkin görüşlerine harf notu vermektedir.
Bir tahvil anapara ve faiz ödemesini kaçırırsa, tahvilin temerrüde düştüğü kabul edilir. Temerrüt, bir kredi veya menkul kıymetin faizi veya anaparası dâhil bir borcun geri ödenmemesidir. Önemsiz tahvillerin, belirsiz bir gelir akışı veya yeterli teminat eksikliği nedeniyle daha yüksek bir temerrüt riski vardır. Tahvil temerrüdü riski ekonomik gerilemeler sırasında artar ve bu en düşük seviyedeki borçları daha da riskli hale getirir.
* Bu konuda yararlanılan başlıca kaynaklar şunlardır:
- High-yield debt, Wikipedia, < https://en.wikipedia.org/wiki/High-yield_debt >
- Understanding Junk Bonds, Forbes, Mar 20, 2023, < https://www.forbes.com/advisor/investing/junk-bonds/ >
- What are junk bonds? The risks and rewards of high-yield fixed income, Britannica Money, < https://www.britannica.com/money/junk-bonds-high-yield >
- What Is a Junk Bond? Definition, Credit Ratings, and Example, Investopedia, February 23, 2021, < https://www.investopedia.com/terms/j/junkbond.asp >
[1] Finans yazınında, bu tahvillere ‘yüksek getirili tahvil’, ‘yatırım sınıfında yer almayan tahvil’ veya ‘spekülatif dereceli tahvil’ (high-yield bond, non-investment-grade bond, speculative-grade bond) de denilmektedir. Tahvilleri de ihtiva eden “borçlanma araçları” konusunda şu çalışmalara bkz.: Yavuz Akbulak, Anonim Şirketlerde Borçlanma Aracı İhraç Limitleri (2016), Mali Hukuk Dergisi, 12(137); Yavuz Akbulak, Türkiye’de Belediyelerin Borçlanması (2016), Banka ve Finans Hukuku Dergisi, 5(20); Yavuz Akbulak, Yerel Yönetimlerde Tahvil İhracı (2012), Yerel Yönetimler ve Denetim Dergisi, 17(6).
[2] Bu konuda bkz. Yavuz Akbulak, Kredi Derecelendirmesi veya Rating: Kavram ve Ölçütler (2012), Mali Çözüm Dergisi.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.