Devlet borçları (sovereign loans) dünyadaki ülkeler için önemli bir finansman kaynağıdır. Borçlanma, hükümetlerin sağlık, eğitim, altyapı ve yeşil geçiş gibi büyüme ve kalkınma için kilit alanları desteklemesine olanak sağlayabilir. Ancak kamu kredilerini yönetmek, ülkelerin kamu maliyesi ve insanları üzerinde potansiyel etkileri olabilecek karmaşık ve zorlayıcı olabilir. İzlemedeki hatalar ve yanlışlıklar büyük finansal ve itibari sonuçlara yol açabilir.
Borçlanma/Krediler menkul kıymetlerden farklı bir dinamiği takip etmektedir. Halka açık olarak işlem görmedikleri için daha az standardize olma eğilimindedirler. Borç yöneticilerinin, nakit akışlarının anapara, hisse senedi ve faiz ödemelerine doğru şekilde bölündüğünden emin olmak için her bir borçlanma aracına uygulanan şart ve koşulları (dilim düzeyine kadar) tam olarak anlamaları gerekir. Borç kaydı ve izlemesi, her bir dilim için en ayrıntılı düzeyde gerçekleştirilmelidir. Her bir borç sözleşmesinin hüküm ve koşullarının net bir şekilde anlaşılması, hükümetlerin riskleri yönetmesi ve daha sürdürülebilir bir borç ortamı oluşturması açısından kritik öneme sahiptir.
Dünya Bankası’nın yakın tarihli bir kılavuz notu olan ‘Devlet Borçlarının Yönetilmesi: Aşağıdan Yukarıya Bir Yaklaşım’ (Managing Sovereign Loans: A Bottom-Up Approach), hükümetlerin devlet borçlarını daha etkili bir şekilde yönetmelerine yardımcı oluyor ki; böylece borç, kalkınmayı sürüklemek yerine, kalkınmayı teşvik edecek bir araç olabilir. Mezkûr yayında, ülkelerin borç yönetimini geliştirmek için yapılması gereken üç şeye odaklanılıyor:
- Alacaklılarla şart ve koşulların anlaşılması ve müzakere edilmesi;
- Sağlam borç yönetimi stratejileri geliştirmek için borç verilerinin kullanılması,
- Borç portföyünün takibi ve raporlanması.
Bu adımlar sağduyulu gibi görünebilir ancak gerçekler o kadar da basit değildir. Birçok orta ve düşük gelirli ülke, portföylerindeki kredilerden kaynaklanan finansal akışları etkin bir şekilde tahmin etmek ve izlemek için gerekli teknik kapasiteye sahip değildir. Bu ülkelerin yeteneklerini geliştirmek için eğitim ve insan kaynaklarına yapılan diğer yatırımlar gereklidir ve işte bu noktada söz konusu kılavuz not yardımcı olabilir.
Anılan notta bir borç sözleşmesinin temel bileşenleri ve nakit akışlarını etkileyen olayların kaydedilmesi ve izlenmesi açıklanmaktadır. Bir kredinin yaşam döngüsü (kullanımlardan geri ödemelere kadar), borç geri ödemelerinin nakit akışı düzenini değiştiren parametreler ve faiz oranlarının türü (sabit, değişken, basit, bileşik) gibi hususları kapsar.
Sadece bir örnek vermek gerekirse, bir alacaklı büyük bir borcun geri ödenmesini teklif ettiğinde, borç yöneticisi bunun ülkenin hâlihazırda diğer borçları ödemek zorunda olduğu bir zamanda olup olmadığını değerlendirecektir. Likidite sıkışıklığı yaratabilecek ödemelerin bir araya toplanmasını önlemek için, borç yöneticisi daha sonra geri ödemeler için farklı bir program önerebilir; böylece birikme ve borç stresi riskleri azaltılabilir.
Rehberlik, sağlanan örnekler ve sahadaki teknik yardımla birlikte, yakın zamanda ilk kamu borç raporunu hazırlayan Iraklı yetkililer tarafından faydalı görülmüştür. Personelin sıkı çalışmasına ve özverisine rağmen ülkenin karmaşık borç yapısı, borç görevlilerinin tüm kredileri ayrıntılı olarak takip etmesini zorlaştırıyordu. Dış borç, Irak’ın toplam stokunun yaklaşık %28’ini oluşturuyor ki; geri kalanı iç borçtur. Söz konusu ülkenin Kamu Borç İdaresi (Public Debt Department-PDD), 13 farklı alacaklıdan gelen yaklaşık 110 dış aktif krediyi yönetmektedir.
Kılavuz notta sunulan hususları gösteren 18 gerçek hayattan örnek özellikle yararlı olabilir. Her birine, farklı kredi türleri için ayrıntılı formülleri ve akışları gösteren bir elektronik tablo eşlik etmektedir. Elektronik tablo, borç stokunu hesaplamak, bütçeye yönelik borç servisini tahmin etmek ve kredi müzakere aşamasında vade profilini, maliyeti ve riskleri anlamak için kullanılabilir. Bahsi geçen not, Borç Hizmetini Askıya Alma Girişimi’ne katılan, Libor’dan geçiş yapan ve borç ödemeleri için Teminatlı Gecelik Finansman Oranını (Secured Overnight Financing Rate-SOFR) benimseyen ülkeler için özellikle değerlidir.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.