Giriş
“Basel Temel Prensipleri” (Basel Core Principles) olarak da bilinen etkin bankacılık denetimi için Temel Prensipler, bankaların ve bankacılık sistemlerinin sağlam, ihtiyatlı düzenlemesi ve denetimi için asgari küresel standartlardır. Basel Bankacılık Denetim Komitesi (Basel Committee on Banking Supervision-BCBS) tarafından ilk olarak 1997 yılında yayınlanan Basel Temel Prensipleri üç kez güncellenmiştir.
Tüm yetki alanlarındaki tüm bankalar için geçerli olan ‘29’ (yirmi dokuz) ilke mevcuttur. İhtiyatlı otoriteler, düzenleyici ve denetleyici çerçevelerinin kalitesini değerlendirmek ve temel düzeyde sağlam denetim uygulamalarına ulaşmak için gelecekteki çalışmaları belirlemeye yardımcı olmak amacıyla Basel Temel Prensiplerini bir referans noktası olarak kullanmaktadır. Bunlar aynı zamanda Uluslararası Para Fonu ve Dünya Bankası (International Monetary Fund and World Bank) tarafından Finansal Sektör Değerlendirme Programının (Financial Sector Assessment Program-FSAP) bir parçası olarak ülkelerin bankacılık denetim sistemlerinin etkinliğini değerlendirmek için de kullanılmaktadır.
2024 yılındaki en son güncelleme;
- Düzenleyici ve denetleyici gelişmeleri (örneğin, Basel Bankacılık Denetim Komitesi tarafından uygulamaya konulan Büyük Finans Krizi sonrası reformlar);
- Bankacılıktaki yapısal değişiklikleri (örneğin, finansın dijitalleşmesi) ve
- Önceki Finansal Sektör Değerlendirme Programı değerlendirmelerinden öğrenilen dersleri
yansıtmaktadır.
Orantılılık (proportionality) kavramı tüm ilkelerin temelini oluşturur. Orantılılık, denetim otoritelerine uygulanabilir kural ve uygulamaları bankaların sistemik önemi ve risk profillerine ve ilgili finansal sistemlerin daha geniş özelliklerine göre uyarlama olanağı tanır.[1] Bu nedenle orantılılık, Basel Temel Prensiplerinin çok çeşitli banka ve bankacılık sistemlerine evrensel olarak uygulanabilirliğini kolaylaştırır.
Bu Yönetici Özeti, etkili denetimin ön koşullarını ve ‘29’ ilkeyi özetlemektedir.
1. Etkin Bankacılık Denetiminin Önkoşulları
Basel Temel Prensipleri denetimin yürütülmesi üzerinde etkisi olabilecek altı ön koşulu tanımlar. Bu ön koşullar genellikle denetleyici makamların kontrolü dışında olsa da, denetim otoriteleri tespit edilen endişeleri gidermek için hükümetle ve ilgili makamlarla birlikte çalışmalıdır.
2. Denetçilerin Yetkileri, Sorumlulukları ve İşlevleri (Basel Temel Prensipleri: 1-13)
Basel Temel Prensipleri ‘1-13’, denetçilerin yetkilerini, sorumluluklarını ve işlevlerini kapsayacak şekilde kendilerinin ne yaptıklarına odaklanır. Basel Temel Prensipleri ‘1-7’, banka faaliyetleri, lisanslama ve mülkiyet ile ilgili yasal yetkileri, kurumsal düzenlemeleri ve yükümlülükleri ortaya koymaktadır. Basel Temel Prensipleri ‘8-13’ ise, bankaların ve bankacılık gruplarının yerinde ve dışarıdan sağlam denetimini kolaylaştırmak için çeşitli araç ve teknikleri ele almaktadır.
2.1. Yetkiler, sorumluluklar ve kurumsal düzenlemeler
2.2. Denetim araçları ve teknikleri
3. Bankalar İçin İhtiyati Düzenlemeler ve Yükümlülükler (Basel Temel Prensipleri: 14-29)
Basel Temel Prensipleri ‘14-29’, bankalar için üç alt kategoride gruplandırılabilecek denetim gerekliliklerini ve beklentilerini kapsar.
3.1. Kurumsal yönetişim, risk yönetimi ve iç kontroller
3.2. Sermaye, likidite ve diğer önemli risk yükümlülükleri
3.3. Finansal raporlama ve kamuyu aydınlatma
Sonuç
Bu Yönetici Özeti ve ilgili eğitimler aynı zamanda Uluslararası Ödemeler Bankası’nın (Bank for International Settlements) çevrimiçi öğrenme aracı olan ‘FSI Connect’te[2] de mevcuttur.
* Bu konuda lütfen bkz. “Core principles for effective banking supervision – Executive Summary, Bank for International Settlements Financial Stability Institute, 20 June 2024, <https://www.bis.org/fsi/fsisummaries/cps_for_banking.pdf> erişim tarihi 23 Haziran 2024” [Bu çeviride yer alan görüşler ‘Bank for International Settlements Financial Stability Institute’ye ait olup çevirenin çalıştığı kurumu bağlamaz, çevirenin çalıştığı kurum veya göreviyle ilişki kurulmak suretiyle kullanılamaz. Çevirideki tüm hatalar, kusurlar, noksanlıklar ve eksiklikler çevirene aittir. (Finansal İstikrar Enstitüsü, Uluslararası Ödemeler Bankası’nın İsviçre’nin Basel kentindeki genel merkezinde barındırılan organlardan biridir.)]
[1] Orantılılığın amacı ihtiyati standartları sulandırmak değil, yargı alanlarının koşullarını ve denetim kapasitesini yansıtmaktır.
[2] <https://portal.bisconnect.online/learn>
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.