Giriş
Albert Einstein bir keresinde; “Önemli olan sorgulamayı bırakmamaktır. Merakın kendi varoluş nedeni vardır.” demişti. Bu bilgelik sözleri yalnızca bilimsel sorgulama için değil, aynı zamanda tasarımcıların kullanıcı gizliliğini önceliklendiren sistemler ve ürünler yarattığı zamanlar için de geçerlidir.
Güven, dijital çağda her şeydir. Bir şirketin, özellikle kullanıcı verilerini kötü yönetmeyi içeren ihaneti, itibar ve finansal açıdan yıkıcı bir darbeye yol açabilir.
Tasarıma mahsus gizlilik (privacy by design), kullanıcı gizliliğini önceliklendiren sistemler ve ürünler tasarlamaya ilişkin bir çerçevedir[1]. Ancak tasarıma mahsus gizlilik, kullanıcıların gizlilik ayarları hakkında bilinçli kararlar almasına dayanır ve bu da bilişsel önyargılar ve sezgisel yöntemler tarafından etkilenebilir.
- Kullanıcı davranışlarını ve gizlilik tercihlerini anlamak
Davranışsal ekonomi (behavioral economics), psikolojik, sosyal ve duygusal faktörlerin ekonomik kararları nasıl etkilediğinin incelenmesidir. Tasarıma mahsus gizlilik bağlamında, davranışsal ekonomi tasarımcıların kullanıcıların gizlilik ayarları hakkında nasıl karar verdiklerini anlamalarına yardımcı olabilir. Kullanıcılar, varsayılan önyargı olarak bilinen bir olgu nedeniyle gizliliklerini tehlikeye atsalar bile varsayılan ayarlara bağlı kalma eğilimindedir. Ayrıca, çerçeveleme etkileri olarak bilinen bir kavram olan bilginin sunulma biçiminden etkilenirler ve zarardan, kazançlara değer verdiklerinden daha fazla korkarlar ki; bu da zarardan kaçınma olarak adlandırılır.
Daniel Kahneman’ın “Hızlı ve Yavaş Düşünme” (Thinking, Fast and Slow[2]) adlı kitabına göre, 10 kullanıcıdan dokuzu bilişsel önyargılar ve sezgisel yöntemler nedeniyle yetersiz gizlilik tercihleri yapmaya eğilimlidir. Tasarımcıların kullanıcıların bir dürtüye ihtiyaç duyabileceği alanları belirlemesine yardımcı olabilecek yaygın kırmızıçizgiler arasında gizlilik ayarlarında beklenmedik değişiklikler veya şüpheli veri paylaşım faaliyetleri yer alır. Kullanıcılar ayrıca verilerini paylaşmayı amaçlamadıklarını veya gizlilik ayarlarının etkilerini anlamadıklarını iddia edebilir veya gizlilik ayarlarının etkilerinin farkında olmadıklarını gösteren davranışlar sergileyebilirler.
- Gizlilik dostu sistemler tasarlamak
Tasarımcılar olarak, dürüstlük, etik davranış ve her türlü veri kötüye kullanımının önlenmesi kültürünü destekleyen güçlü bir liderliğe bağlılığımızı göstermemiz esastır. Kullanıcıların endişelerini dile getirmekten rahat hissettikleri ve gizlilik ayarları hakkında bilinçli kararlar aldıkları için kullanıcıları ödüllendirdikleri açık iletişim kültürü yaratılmalıdır.
Hiçbir sistemin tamamen kusursuz olmadığı unutulmamalıdır; ancak sağlam bir tasarıma mahsus gizliliği uygulamak, yetersiz gizlilik tercihlerine ilişkin uyarı işaretlerinin farkında olmak ve tasarım sürecinde sürekli dikkatli ve katılımcı olmak çoğu riski azaltabilir.
Mikro yönetim yapılmasına gerek yoktur, ancak yönetilmesi gerekir. Einstein’ın da dediği gibi, merakın kendi varoluş nedeni vardır. Uyum dostu sistemler tasarlamak için, tasarımcılar karmaşık gizlilik kararlarını basit, yönetilebilir seçeneklere bölerek karmaşık seçimleri basitleştirmelidir. Ayrıca, veri toplama ve kullanım uygulamalarını açıklamak için açık, şeffaf bir dil kullanarak gizliliği görünür kılmalıdırlar. Geri bildirim ve kontrol sağlamak da önemlidir, tıpkı kullanıcılara gizlilik ayarları hakkında geri bildirim vermek ve bunları ayarlamak için kullanımı kolay kontroller sağlamak gibi.
Tasarımcılar ayrıca tasarıma mahsus gizliliği sürekli kontrol ederek ve iyileştirerek gizlilik dostu seçimleri teşvik etmede etkili olduğundan emin olmalı ve test etmeli ve yinelemelidir. Son olarak, kullanıcı davranışını anlamak ve tasarıma mahsus gizliliğin en etkili olabileceği alanları belirlemek için veri analitiğini kullanmalıdırlar.
- Çerçeveyi eyleme geçirmek
Bu çerçevenin etkinliğini test etmek için bir vaka çalışması yürütülmüştür. Kullanıcıları gizliliklerine öncelik vermeye teşvik etmek için dürtüler kullanan bir mobil uygulama tasarlanmıştır. Uygulama, kullanıcıları gizlilik dostu seçimlere yönlendirmek için görsel ipuçları, geri bildirim mekanizmaları ve sosyal normların bir kombinasyonunu kullanmıştır. Sonuçlar, dürtüleri alan kullanıcıların, almayanlara göre gizliliklerine öncelik verme olasılıklarının daha yüksek olduğunu göstermiştir.
Gelecekteki araştırmalar bu çerçeveyi iyileştirmeye ve genişletmeye, gizlilik dostu seçimleri teşvik etmek için yeni dürtüler ve stratejiler keşfetmeye odaklanmalıdır. Ayrıca araştırmacılar dürtülerin kullanıcı davranışı üzerindeki uzun vadeli etkilerini ve dürtülerin diğer tasarıma mahsus gizlilik stratejileriyle birlikte kullanılma potansiyelini araştırmalıdır.
Sonuç
Tasarımcılar, kullanıcı karar alma süreçlerini etkileyen psikolojik, sosyal ve duygusal faktörleri anlayarak, kullanıcı gizliliğini ve uyumunu önceliklendiren daha kullanıcı merkezli tasarımlar yaratabilir; dürtülerden ve diğer davranışsal ekonomi stratejilerinden yararlanarak kullanıcıları gizlilik dostu seçimlere teşvik edebilir, sonuç itibarıyla kullanıcı verilerini koruyabilir ve dijital teknolojilere olan güveni artırabilirler.
[1] <https://privacy.ucsc.edu/resources/privacy-by-design—foundational-principles.pdf>
[2] <https://us.macmillan.com/books/9780374533557/thinkingfastandslow>
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.