Hisse/Pay (hisse senedi) alım satımı söz konusu olduğunda düzenleyici çerçeveleri anlamak girişimciler ve küçük işletmeler için çok önemlidir. Hisse satın alımında ödenecek bir damga vergisi söz konusu olup; hisse satın alma, satma veya devretme işleriyle uğraşanların damga vergisi kurallarını anlaması önemlidir. Bu rehberde, hisse senetlerinde damga vergisinin kimler tarafından ödendiği, ödenmesi gereken tutarın nasıl hesaplanacağı, nasıl ödeneceği açıklanacak ve bu verginin istisna olabileceği durumlara ışık tutulacaktır.
1. Damga vergisi
Çoğu kişi bir mülk satın alırken damga vergisinin (stamp duty) ne olduğunu biliyor. Bir mülk satın alındığında devlete damga vergisi ödenir. Hisse satın alma söz konusu olduğunda da damga vergisi hemen hemen aynı şekilde işler. Damga vergisi doğrudan mülkiyetin devri ile ilgilidir. Hisse satışından elde edilen kâra dayalı olan sermaye kazancı vergisi gibi finansal işlemlere uygulanan diğer vergilerden farklıdır. Bu kurallar Birleşik Krallık hukukunda bile farklılık gösterebileceğinden, yatırımcılar ve piyasa katılımcıları kendi bölgelerindeki damga vergisi düzenlemelerinin farkında olmalıdır ki; bu düzenlemelere uyulmaması, para cezalarından yasal işlemlere kadar ciddi sonuçlara yol açabilir.
2. Hisse senetlerinde damga vergisinin yükümlüsü
Birleşik Krallık’ta bir şirketin hisselerini satın alan herkes damga vergisi ödemeye tabidir. İster portföyünü genişletmek isteyen bir yatırımcı, ister kişisel portföyünde hisse devri/transferi yapan bir girişimci olunsun, damga vergisi ödeme yükümlülüğü bu hisseleri satın alan kişiye aittir.
3. Hisse senetlerinde damga vergisi tutarı
Damga vergisinin hisse senetleri üzerindeki mali etkisinin belirlenmesi, hesaplama yöntemlerinin anlaşılmasını gerektirir. Elektronik hisse alımlarında damga vergisi %0,5 (binde beş) olarak sabitlenir ve genellikle işlem ücretinin bir parçası olarak otomatikman tahsil edilir. Geleneksel basılı (kâğıt) hisse senetleri (traditional paper share certificates) durumunda, bin sterlini (£) aşan işlemler, en yakın 5 (beş) sterline yuvarlanmış olarak %0,5 oranında damga vergisine tabidir.
4. Hisse senetlerinde damga vergisin ödenmesi
Hisse devir formu kullanılarak devredilen ve değeri bin sterlinin üzerinde olan hisseler için damga vergisi ödenmesi zorunludur. Hisse devir formunun imzalanıp tarih atılması ve hisselerin satın alınmasından sonraki 30 gün içinde ödemeyle birlikte Gelir ve Gümrük İdaresi’ne gönderilmesi gerekir. Gov.uk web sitesinde ayrıca, Birleşik Krallık’ta yer alan bir şirketteki elektronik hisse işlemlerinde Damga Vergisi Rezerv Vergisi’nin ödenmesi gerektiği vurgulanır. Bu genellikle CREST[1] adı verilen ve vergiyi otomatik olarak toplayan ve ona Gelir ve Gümrük İdaresi’ni gönderen bir sistem aracılığıyla yapılır ki; bu, hiçbir şey yapılmasına gerek olmadığı anlamına gelir.
5. Hisse devirlerinde damga vergisinden istisna edilen durumlar
Bir Birleşik Krallık şirketinden hisse satın alan herkesin damga vergisinden sorumlu olduğu yönündeki genel kurala rağmen, istisnalar da bulunmaktadır. Aşağıdaki durumlarda hisseler için damga vergisi ödenmesi gerekmez[2]:
- Hisse, Birleşik Krallık dışındaki bir pazardan satın alındığında;
- Birleşik Krallık Hazinesi tarafından ihraç edilen ve Londra Menkul Kıymetler Borsası’nda kote edilen sterlin cinsinden tahviller veya şirket tahvilleri satın alındığında;
- Bir şirketin borsaya ilk kez çıkması veya yeni hisselerin arzı gibi, bir halka arz halinde ihraç edilen hisseler satın alındığında;
- 2014 yılından bu yana Londra Menkul Kıymetler Borsası’nın Alternatif Yatırım Piyasası’nda (Alternative Investment Market-AIM) veya Borsa Yatırım Fonlarında (damga vergisi uygulanmamaktadır),
- Hisseler satıldığında.
6. Birisine hissenin hediye edilmesi durumunda damga vergisi
Birleşik Krallık’taki birine hisse hediye edildiğinde damga vergisi geçerli olabilir. Hisselerin devrinde, bunun bir hediye ya da ücretli bir işlem olmasına bakılmaksızın yine de damga vergisi ödenir. Hisselerin hediye olarak devri, diğer hisse devirlerine benzer şekilde muamele görür ve Damga Vergisi Karşılık Vergisi alınabilir. Hisseleri hediye ederken göz önünde bulundurulması gereken önemli noktalar ve damga vergisinin olası sonuçları şunlardır:
6.1. Damga Vergisi Karşılık Vergisi (Stamp Duty Reserve Tax-SDRT): Hisse senetleri de dâhil olmak üzere ücrete tabi varlıkların devrine uygulanan vergi, Damga Vergisi Karşılık Vergisi olarak bilinmektedir. Birisine hisse hediye edildiğinde, alıcı Damga Vergisi Karşılık Vergisine tabi olabilir ve vergi, devredilen ilgili varlıkların toplam değerinin %0,5’i oranında hesaplanır.
6.2. İstisnalar ve değerlendirmeler (exemptions and considerations): Transferin eşler veya hemcins partnerler arasında olması ve herhangi bir bedele veya ödemeye tabi olmaması durumunda Damga Vergisi Karşılık Vergisinden istisna tutulabilir. Hisselerin Bireysel Tasarruf Hesabı (Individual Savings Account-ISA) gibi vergi açısından verimli bir hesaba aktarılması da damga vergisinden istisna olabilir.
6.3. Hisselerin değerlemesi (valuation of shares): Hisselerin damga vergisi amacıyla değerlemesi, hisselerin devir anındaki piyasa değeri esas alınarak yapılır. Bu değerleme ödenecek Damga Vergisi Karşılık Vergisi tutarının belirlenmesine yardımcı olur.
6.4. Birleşik Krallık Gelir ve Gümrük İdaresi’ne bildirim (Notification to Her/His Majesty’s Revenue & Customs): Diğer hisse devirlerine benzer şekilde, hisse hediye edilirken Gelir ve Gümrük İdaresi’ne devrin bildirilmesi önemlidir ki; bu, gerekli bilgilerin sağlanmasını ve ödenmesi gereken Damga Vergisi Karşılık Vergisinin hesaplanmasını içerir.
6.5. Profesyonel tavsiye alınması: Damga vergisi düzenlemelerinin karmaşıklığı göz önüne alındığında, bir mali müşavir veya hukuk uzmanına danışmak gibi profesyonel tavsiyelere başvurmak tavsiye edilmektedir ki; bunlar hisselerin satın alınması ve hediye edilmesi ile ilgili çok özel koşullar hakkında rehberlik sağlayabilir ve hukuki hususların belirlenmesine yardımcı olabilirler. Hisse satın alırken olası damga vergisi sonuçlarının farkında olmak ve Gelir ve Gümrük İdaresi düzenlemelerine uygunluğu sağlamak çok önemlidir. Bağışçı ile alıcı veya alıcı ile satıcı arasındaki ilişki, hisselerin değeri ve devrin amacı gibi işlemin çok özel ayrıntıları damga vergisi ödemesini etkileyebilir.
[1] Çevirenin Notu: CREST (Certificateless Registry for Electronic Share Transfer-Kaydi/Sertifikasız Elektronik Hisse Devri Sicili): CREST, Birleşik Krallık’taki finansal piyasalar ile İrlanda hisse senetleri için merkezi menkul kıymet saklama kuruluşudur. Sistem, uluslararası menkul kıymetlerin takasında kullanılan bir elektronik mutabakat sistemi işletmekte ve aynı zamanda müşterileri adına hisse senedi sertifikalarını da tutmaktadır. CREST ayrıca hissedarlara temettü ödemelerinin yapılmasına yardımcı olur ve diğer önemli işlevleri yerine getirir. Bir takas sistemi sürdürdüğü ve menkul kıymetleri tuttuğu için, menkul kıymet işlemleri için aynı gün takas sunabilir.
[2] Çevirenin Notu: İstisna hallerine ilişkin metnin İngilizcesi şu şekildedir: [“You purchase shares in a market outside the United Kingdom; you purchase gilts or corporate bonds; you purchase shares issued in a flotation, such as when a company first appears on the stock market or when new shares are offered in a rights issue; since 2014, stamp duty is not applicable on the London Stock Exchange’s AIM (Alternative Investment Market) or on Exchange Traded Funds, when you sell your shares.”]
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.