1. Giriş
Hukuki araştırma, hukuki soruları yanıtlamak, hukuki sorunları desteklemek ve bilinçli hukuki hükümler vermek için hukuki verileri ve materyalleri keşfetmeye ve anlamaya yönelik sistematik bir yaklaşımdır. Özünde bu, gerekli çözümleri bulmak için yasaların unsurlarını, emsal vakaları ve uzman görüşlerini birleştirerek bir yapboz çözmeye benzer. Kapsamlı bir hukuki araştırma yürütmek için ilgili hukuki kaynakları belirlemek, bağlamlarını anlamak ve ardından kanunu belirli senaryolara uygulamak çok önemlidir.
Hukukçular iki tür kaynak kullanırlar: birincil ve ikincil (primary and secondary resources). Birincil kaynaklar anayasalar, yargı kararları, tüzükler ve idari kurallar ve düzenlemeler/yönetmelikler (constitutions, judicial decisions, statutes, and administrative rules and regulations) gibi unsurları kapsar. İkincil hukuki kaynaklar ise, yasayı yeniden ifade etmenin yanı sıra yorum, analiz, betimleme/tarif, açıklama veya eleştiri (commentary, analysis, description, explanation, or criticism) sağlayabilir.
2. Hukuki Araştırma Kaynakları
2.1. Birincil kaynaklar
Tüm hukuk sisteminin temeli, sağlam bir şekilde birincil kaynaklara dayanmaktadır. Bu kaynaklar, hukukun kural ve ilkeleri konusunda birincil otoritedir, çünkü bu kural ve ilkelerin ilk ve en inandırıcı delillerini içerirler.
Birincil kaynaklar gelecekteki hukuki tartışmalara, emsallere ve sonuçlara zemin hazırlar. Yargı sistemi tekdüzeliği, tarafsızlığı ve adaleti sağlama aracı olarak birincil kaynaklara dayanır. Mevzuat, içtihat ve anayasalar gibi temel belgelere erişim, doğrudan hukuk sisteminin özüne gitmek gibidir. Tarihçiler gibi hukuk uzmanlarının da günlük yaşamlarımızı yönlendiren normları ve kavramları tam olarak anlamak için birincil kaynaklara erişmeleri gerekir.
2.1.1. Yasalar
Kanunlar hukuk sistemimizin temel yasal çerçevesini oluşturur. Ulusal, eyalet veya yerel düzeyde faaliyet gösteren yasama organları tarafından kurulurlar. Tüzükler ceza gerektiren suçlardan çevre kurallarına kadar pek çok temayı içermektedir. Yasal çerçevemizin üzerine inşa edildiği temel olarak işlev görürler. Özetler gibi bireylerin, işletmelerin ve kurumların davranışlarını yönlendiren ve böylece iyi organize edilmiş ve sistematik bir topluluğu teşvik eden bir çerçeve görevi görürler.
2.1.2. Yönetmelikler (düzenlemeler)
Yönetmelikler, yasaların pratik uygulaması olarak anlaşılabilir. Yönetmelikler, yasalara özel ve pratik talimatlar vererek soyut hukuki ilkeleri somut ve uygulanabilir tedbirlere dönüştürür. Düzenlemeler, yasal karmaşıklıkların yönetim organları ve bireyler tarafından yönlendirilmesini kolaylaştıran araçsal mekanizmalar olarak da kavramsallaştırılabilir.
2.1.3. İçtihat
İçtihat (case law), hukuki ilkelerin gerçek hayattaki durumlarda sürekli olarak yorumlanması ve uygulanması olarak anlaşılabilir. Hukuki içtihadın gelişimi, belirli hukuki uyuşmazlıklar bağlamında yasa ve düzenlemelerin yorumlanmasında mahkemeler tarafından verilen kararlara bağlıdır. Yargı sistemi, her davada belirleyici bir karara varmak için fiili koşulları, hukuki çekişmeleri ve yerleşik ilkeleri kapsamlı bir şekilde inceler. Bu kararlar, benzer nitelikteki diğer davalar için yol gösterici ilkeler olarak hizmet eden hukuki emsal teşkil etmektedir.
2.1.4. Anayasa
Anayasa, bir ülkenin yasal çerçevesi içinde yol gösterici araçlar olarak hizmet eder. Temel haklar ve idealler için koruyucu mekanizmalar görevi görerek tüm mevzuatın bu belirlenmiş standartlara uygun olmasını gerektirir. Bir çerçevenin oluşturulması, yasaların oluşturulması, yorumlanması ve uygulanmasıyla ilgili süreçlerin tanımlanmasından sorumludur. Hukuk uzmanları, hukuk sisteminin karmaşık dinamikleri hakkında kapsamlı bir anlayışa sahip olurlar ve yasaları, yönetmelikleri, içtihat hukukunu ve anayasaları inceleyerek adalet, toplumsal uyum ve bireysel haklar ilkelerini korurlar.
2.2. İkincil (yardımcı) kaynaklar
Birincil hukuki yazılara ilişkin ikincil kaynaklardan alınan analiz, tartışma ve görüşler paha biçilmezdir. Araştırmacılar yasanın arka planına, sonuçlarına ve karmaşıklığına ilişkin içyüzünü anlamalardan yararlanırlar. Yardımcı kaynaklar, karmaşık hukuki alanı ortaya çıkaran haritalar olarak düşünülmelidir:
2.2.1. Hukuk ansiklopedileri
Birincisi, hukukta kullanılan çeşitli kavram ve deyimleri açıklayan referans eserler olan hukuk ansiklopedileridir. Bunları hukuk dilinin bir sözlüğü olarak düşünülmelidir. Hukuk uzmanları ve genel olarak halk, ansiklopedilerin karmaşık hukuki kavramlara ilişkin kısa ve net açıklamalarından yararlanabilir.
2.2.2. Makaleler ve dergiler
Hukuk alanındaki makaleler ve dergiler, bir grup uzmanın ocak başı sohbetine benzetilebilir. Akademisyenler, uygulayıcılar ve hukuk öğrencileri tarafından yazılan makaleler, güncel vakaların analizi ve bu alandaki yeni gelişmelerin incelenmesi de dâhil olmak üzere konuları derinlemesine ele alır. Bu makaleler eleştirel analizler, zıt bakış açıları ve yeni fikirler sunarak hukuk anlayışımızı derinleştirir.
2.2.3. Hukuki incelemeler
Üçüncüsü ise tek bir hukuk alanının kapsamlı analizi sayılabilecek hukuk risaleleridir. Önde gelen hukukçular tarafından yazılan bu yayınlar, karmaşık hukuki konuları enine boyuna incelemekte ve açıklamaktadır. Derinlemesine konuşmalar sunarak araştırmacıların karmaşık hukuki konularda gezinmelerine yardımcı olurlar.
2.2.4. Hukuki yorumlar
Dördüncüsü, hukuki yorumlar ilgili yasaların, mahkeme kararlarının ve hukuki ilkelerin anlaşılır bir analizini sağlar. Araştırmacılar, hukuki kararların ve gelişmelerin etkilerini, tarihsel arka plan, yorum ve hukuk yorumlarının sunduğu açıklamalar yardımıyla daha iyi anlayabilirler.
2.2.5. Vaka (dava) özetleri
Özel olarak hazırlanmış bir koleksiyon gibi, dava özetleri de belirli bir konuyla ilgili en önemli hukuki davaları derler. Araştırmacılar, bu vakaların kısa özetlerini ve öne çıkan noktalarını takdir ederler. Belirli bir hukuk alanındaki içtihatların bir özeti aranıyorsa, vaka özeti mükemmel bir kaynaktır.
2.3. Yasal araştırmalarda güvenilir bir kaynak olarak yapay zekâ
2.3.1. Genel olarak
Hukuk araştırmalarında yeni nesil yapay zekâ (artificial intelligence), daha olgun ve güvenilir büyük dil modeli (large language models-LLMs) yeteneklerini dâhil ederek geleneksel ‘anahtar kelime’ aramalarının ötesine geçiyor. Bu sistemler, yararlı veriler bulma ve yoğun miktarda içtihat ve yargı kararlarından içyüzünü anlama toplama konusunda giderek daha iyi hale geliyor.
Yapay zekâya güven oluşturmak, yasal araştırma ve iş ürünü için çok önemlidir. Büyük dil modelleri üretken yapay zekânın gelişmiş bir biçimidir ve bu tartışmanın merkezinde yer alır.
Aşırı çalışan şirket içi hukukçular için yapay zekâ bir cankurtaran olabilir. Yapay zekâ, yetersiz kaynaklar ile fahiş derecede pahalı dış yardım arasındaki boşluğu doldurarak hukuki araştırmaları daha yaygın, verimli ve daha ucuz hale getiriyor. Yapay zekânın yeteneklerinin kapsamı arasında en son içtihat hukukunu takip etmek, alıntıları deşifre etmek ve hukukçu olmayan personeli temel hukuki soruları yanıtlayacak şekilde donatmak da yer alır.
Aşağıdaki noktalar davacılar için avantajları özetlemektedir:
1. Yapay zekâ, mahkeme kararları ve yasalardaki eğilimleri, bağlantıları ve anormallikleri tanıyarak hukuki sorunların daha geniş bağlamını ve potansiyel sonuçlarını anlamaya yardımcı olur.
2. Tahmine dayalı analiz ve risk değerlendirmesi yoluyla sonuçları tahmin etme yeteneği, sanal bir kristal küreye sahip olmak gibidir. Yapay zekânın, potansiyel tehlikeleri ve avantajlı şartları gösteren dikkatli bir asistan gibi, sözleşmelerdeki ve evraklardaki hukuki riskleri ve fırsatları keşfetme kapasitesi de buna benzer.
3. Taslak hazırlama ve inceleme süreçlerine saatler harcamak yerine, yasal çalışma ürününün içeriğini ve stratejisini geliştirmek için daha fazla zaman ve enerji sağlama.
2.3.2. Yasal odaklı yapay zekâ olmadan riskler
Davacıların, diğer büyük dil modellerinin yanlış yanıtlar üretme ve yanlış izlenimler yaratma konusundaki mevcut eğilimlerinin farkında olmaları gerekir. Yasal olmayan çok özel büyük dil modelleri, basit sorular için bile yanıltıcı bilgiler verebilir. Örneğin ilgisiz bir yargı alanından veya güncelliğini yitirmiş bir içtihat hukukundan ayrıntılar çıkarabilirler.
Bu nedenle davacılar, hukuki araştırma için ‘ChatGPT’nin ücretsiz ve ücretli sürümleri de dâhil olmak üzere bu tür büyük dil modellerini kullanırken son derece ihtiyatlı davranmalıdır. Sonuçların doğruluğunu doğrulamak ve değerlendirmek için profesyonel yargı zorunludur.
2.4. Diğer kaynaklar
İnternetin yaygın kullanılabilirliği, onu hukuki araştırma yürütmek için uygun bir araç haline getirmiştir. Google ve diğer arama motorları, geniş kapsamlı genel bakışlar, son hukuki gelişmeler ve temel hukuki fikirler ararken başlamak için mükemmel yerlerdir.
Kütüphanelerdeki hukuki bilgi hâlâ değerli bir kaynaktır. Hukuk öğrencileri hâlâ bir hukuk kütüphanesinin kapsamlı kitap, süreli yayın, hukuk ansiklopedileri ve tarihi hukuki belgeler koleksiyonunu tercih ediyor ve bunlara erişmeye ihtiyaç duyuyor.
Hukuki araştırma platformları da, davacıların performansını artırmak için GPT-4 gibi büyük dil modellerini bütünleştiriyor. Ancak bunların kullanımı avukatların dikkatli değerlendirmesini gerektirir. Büyük dil modelleri olgun yasal içerik kümelerini kullanarak hukuki araştırma yapmak üzere eğitildikçe, bu sistemler daha yaygın hale geliyor. Bu platformlardaki gelişmiş arama araçları, hukuk profesyonellerinin ihtiyaç duydukları bilgiyi bulma hızını ve hassasiyetini büyük ölçüde artırır.
Bazıları ise dijital araştırma platformlarını geleneksel kütüphane materyalleriyle bütünleştirmeyi tercih edebilir. Basılı materyallerin genişliği ve güvenilirliğinin yanı sıra, birçok kütüphane artık aynı kaynaklara çevrimiçi erişim de sağlıyor. Bu dijital ve fiziksel kaynaklar birleştirildiğinde akademisyenlere ve uygulayıcılara benzersiz bir kaynak seti sağlar. Yasal platformlar hedefe yönelik ve yetkili hukuki bilgi sunarken, İnternet geniş bilgi sağlar. Yasanın karmaşıklığını verimli, doğru ve kapsamlı bir şekilde anlama yeteneği, hem ücretsiz kaynaklar hem de ücretli dijital araçlar gerektirebilir.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.