Sözleşmeler (contracts) ile ilgilenen küçük bir işletme sahibi olarak ‘hükümsüz/geçersiz sözleşme’ ve ‘hükümsüz/geçersiz kılınabilir sözleşme’ (void contract and voidable contract) terimleriyle karşılaşılmış, ancak bunların tam olarak ne anlama geldiği bilinmiyor olabilir. Bazen insanlar bu terimlerin farklı olduğunu ve birbirinin yerine kullanılmaması gerektiğini fark etmezler. Bu makalede, herhangi bir şeyi imzalamadan önce bilinmesi gerekenler anlatılarak geçersiz ve geçersiz kılınabilir sözleşmeler arasındaki fark açıklığa kavuşturulacaktır.
1. Hükümsüz/Geçersiz sözleşme [void contract]
Geçersiz sözleşme, adından da anlaşılacağı gibi, baştan itibaren uygulanamaz bir sözleşmedir. Yasallıktan yoksundur ve yasa tarafından desteklenemez. Bu tür sözleşmeler sanki hiç var olmamış (doğmamış, inikat etmemiş, hukuk âlemine doğmamış) gibi boş ve hükümsüz (null and void) kabul edilir.
Bir sözleşmenin geçersiz olarak sınıflandırılabileceği belirli durumlar olabilir:
- Faaliyetin yasadışı olması (illegal activity): Bir sözleşme taraflardan birinin veya her ikisinin de yasa dışı faaliyetlerde bulunmasını gerektiriyorsa, otomatik olarak geçersizdir (örneğin, çalıntı malların satışına ilişkin bir sözleşme).
- Yasal kapasite eksikliği (lack of capacity): Sözleşme taraflarından biri bir sözleşmeye girmek için yasal kapasiteye sahip olmadığında, sözleşme geçersizdir (genel bir örnek, bir tarafın reşit (minor) olmadığı durumlardır, çünkü reşit olmayanlar (minors) yasal olarak bağlayıcı sözleşmelere giremezler).
- Taraflardan birinin ölümü (death of a party): Sözleşmenin taraflarından biri sözleşmenin ifasından önce vefat ederse sözleşme geçersiz hale gelebilir.
- Gerçekleştirilmesinin imkânsız olması (impossible to perform): Öngörülemeyen koşullar nedeniyle sözleşmenin şartlarının yerine getirilmesi imkânsız hale gelirse, duruma bağlı olarak sözleşme geçersiz sayılabilir.
2. Geçersiz sözleşmenin uygulanabilirliği [void contract enforceable]
Birleşik Krallık’ta geçersiz sözleşmeler uygulanamaz. Kanunen boş ve hükümsüz kabul edilirler ve mahkemeler bu şartların herhangi birinin uygulanmasına müdahale etmeyecektir. Bu, sözleşme hukukunun temel ilkesi olarak hizmet eder ve yasa dışı veya uygulanamaz anlaşmaların onaylanmamasını sağlar. Bu nedenle, geçersiz bir sözleşmeye girmekten kaçınmak için yasal tavsiye alınmalı ve herhangi bir sözleşmenin şartları iyice gözden geçirilmelidir.
3. Geçersiz kılınabilir sözleşme [voidable contract]
Geçersiz kılınabilir bir sözleşme, iki taraf arasında çeşitli yasal nedenlerden dolayı uygulanamaz hale getirilebilecek resmi bir anlaşmadır. Bu yasal nedenler şunlardır:
- Maddi/Önemli gerçeklerin açıklanmaması (failure to disclose material facts): Taraflardan biri veya her ikisi de sözleşme ile ilgili önemli bir gerçeği açıklamazsa, bu durum sözleşmeyi geçersiz kılabilir (örneğin, satıcı sattığı bir üründeki bilinen kusurları kasıtlı olarak gizlerse, alıcı sözleşmeyi geçersiz kılma hakkına sahiptir).
- Hata, yanlış beyan veya dolandırıcılık (mistake, misrepresentation or fraud): Geçersiz bir sözleşme, karşılıklı bir hata, yanlış beyan veya sahtekârlıktan kaynaklanabilir (eğer bir taraf, yanlış bilgi veya aldatma yoluyla sözleşmeye dâhil edilmişse, sözleşmeyi geçersiz kılma hakkına sahip olabilir).
- Aşırı etki veya baskı (undue influence or duress): Aşırı etki veya baskı altında girilen sözleşmeler geçersizdir (bir tarafın diğerine aşırı baskı veya nüfuz uygulaması halinde, bu durum sözleşmeyi geçersiz kılabilir).
- Mantıksız şartlar (unconscionable terms): Mantıksız kabul edilen, yani makul olmayan bir şekilde tek taraflı veya adil olmayan şartlara sahip sözleşmeler geçersiz kılınabilir.
- Sözleşmenin ihlali (breach of contract): Sözleşmenin ihlali, masum tarafın bunu sözleşmeyi sona erdirme aracı olarak kullanması durumunda sözleşmenin geçersiz hale gelmesine yol açabilir.
4. Geçersiz kılınan bir sözleşmenin uygulanabilirliği [voidable contract enforceable]
Geçersiz bir sözleşmenin aksine, geçersiz kılınabilir bir sözleşmenin geçerli ve uygulanabilir olduğu kabul edilir. Ancak sözleşmenin kusurlarından etkilenen tarafça reddedilebilir. Etkilenen taraf sorunlara rağmen sözleşmeyi reddetmemeyi seçerse sözleşme geçerli ve uygulanabilir kalır. Geçersiz kılınabilir bir sözleşmeyi geçersiz kılmanın en basit yolu, her iki tarafın da sözleşmeyi iptal etme konusunda karşılıklı olarak anlaşmasıdır. Bu, uzun hukuki mücadeleleri ve anlaşmazlıkları önlediği için genellikle en pratik ve doğrudan çözümdür.
5. Geçersiz ve geçersiz kılınabilir sözleşme örnekleri
Bu kavramları daha iyi anlamak için gerçek dünyadan bazı örnekleri inceleyelim:
5.1. Geçersiz sözleşme örneği
Bir tarafın yasa dışı malzemeleri tedarik etmeyi kabul ettiği bir iş sözleşmesi düşünelim. Bu sözleşme, yasa dışı faaliyet içerdiğinden ve dolayısıyla uygulanamaz olduğundan, baştan itibaren geçersizdir.
5.2. Geçersiz kılınabilir sözleşme örneği
Küçük bir işletme sahibinin ticari bir birim için kira kontratı imzaladığı, ancak daha sonra ev sahibinin birim ile ilgili önemli yapısal sorunları açıklamadığını öğrendiği/keşfettiği (bunları biliyorlardı ve kiracı ilk soruşturma sırasında sormuştu) bir durum düşünelim. Koşullara bağlı olarak kiracı, ev sahibinin maddi/önemli gerçekleri açıklamaması ve (bunu yaparken) birimin durumunu yanlış beyan etmesi nedeniyle kira sözleşmesini iptal etme seçeneğine sahip olabilir.
6. Bir sözleşmenin karşılıklı olarak geçersiz kılınması
Her iki taraf da sözleşmeyi geçersiz kılmanın en iyi yol olduğu konusunda hemfikir olduğunda, bunu karşılıklı rıza ile yapabilirler. Bu, sözleşmenin feshinin ana hatlarını çizen resmi bir yazılı anlaşma yoluyla sağlanabilir. Gelecekte olası anlaşmazlıkları önlemek amacıyla sözleşmeyi geçersiz kılmak için karşılıklı anlaşma belgelenmelidir.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.