Sınır ötesi yasa dışı gelirlerin kontrol altına alınması, birleşik bir küresel çaba ve yenilikçi yaklaşımlar gerektirmektedir.
Sınır ötesi mali suçlar (cross-border financial crime) kalıcıdır. Dünyanın her yerindeki insanlar küresel olarak birbirine bağlı bir finansal sistemin rahatlığından yararlanırken, suçlular yasadışı fonları sınırların ötesine taşımak ve yakalanmaktan kaçınmak için bu karmaşık ağdan yararlanırlar. Bu suçlular diğerlerinin yanı sıra vergi kaçakçılığı, yolsuzluk ve uyuşturucu kaçakçılığından elde ettikleri haksız kazançları korudukça mali suçlar da artmaktadır. Hiçbir finans kurumu veya ülke bu durumdan muaf değildir. Kara para aklama skandalları bankaların çökmesine neden olmuş ve ülkeleri şok etmiştir. Sonuçta toplum, bunun bedelini finansal sistemin bütünlüğüne olan güvenin erozyona uğraması yoluyla ödüyor ki; bu da genellikle vergi mükelleflerinin batan bankalara sübvansiyon vermesine ve müşterilerin krediye erişiminin kısıtlanmasına neden oluyor.
Finansal sistemin bekçileri olan bankalar (banks as gatekeepers to the financial system), kara para aklama ve terörün finansmanına karşı aralıksız mücadele ediyor. Ancak kara para aklamayla mücadeleye yönelik ulusal çabalar öncelikle yurt içi risklere odaklanıyor ve sonuç olarak çoğu zaman geride kalıyor. Banka düzenleyicileri de önemli bir rol oynuyor ancak çoğu zaman sınırlı kaynakları en iyi şekilde kullanamıyorlar ve farklı yaklaşımlar etkili küresel işbirliğine engel oluyor.
Uluslararası Para Fonu (International Monetary Fund-IMF) personeli, türünün ilk örneği olan kara para aklamayı önleme teknik yardım projesinde sekiz İskandinav ve Baltık ülkesiyle (Danimarka, Estonya, Finlandiya, İzlanda, Letonya, Litvanya, Norveç ve İsveç) ortaklık kurmuştur. Bulgular, kara para aklamayla mücadelenin tek bir ülkenin kapasitesinin ötesinde olduğunu ve ülkelerin bir çözüm bulmak için birlikte yenilik yapması gerektiğini ortaya koymaktadır.
Suç gelirlerini takip etmek
IMF personeli, IMF üyelerinin sınır ötesi yasadışı akışlara odaklanmasına yardımcı olmak için araç setini sürekli olarak genişletiyor. Makine öğrenimi teknolojileri ve veri analizi kullanılarak finansal hareketler inceleniyor, küresel manzaraya dair gerekçeler elde ediliyor ve potansiyel makro-kritik kara para aklama senaryolarının göstergeleri belirleniyor. Analiz, IMF üyesi ekonomilerin yıllık kontrollerde (örneğin, Singapur 2022 Madde IV istişaresi) ve Mali Sektör Değerlendirme Programı (örneğin, Birleşik Krallık 2022 FSAP) kapsamında yer almaktadır.
İskandinav-Baltık ülkeleri ile işbirliği yaparak bu araçlar, ülkelerin incelemeyi gerektiren olağandışı mali akışlara ilişkin anlayışını geliştirmek için kullanıldı. Bu araçlar, ülkelerin potansiyel yasadışı mali akışları tarama ve ortaya çıkan tehditlere odaklanma yeteneğini geliştirmektedir. İşbirliği aynı zamanda ülkelerin görünüşte birbiriyle bağlantısız olan sınır ötesi kara para aklama ve terörizmin finansmanı tehditlerini tanımlamasına ve birbirine bağlamasına da olanak tanımaktadır.
Parayı takip etmek aynı zamanda suçluların yasa dışı kazançları temizlemek için seçtikleri ülkeleri de dikkate almayı içeriyor. Bu, kara para aklamayı önleyen önemli kuruluşların, yüksek riskli bölgelerden kaynaklanan, finansal sistemlerinden geçen olağandışı işlemlerin incelemesini artıracak önlemler geliştirmelerine olanak tanır.
Kırılma noktasını bilmek
IMF’nin makroekonomiye ve finansal istikrar ile finansal bütünlük riskleri arasındaki bağlantıya odaklanması çalışmalarda iyice yerleşmiş olsa da, İskandinav-Baltık ülkeleriyle olan proje, kara para aklama şoklarının finansal istikrar üzerindeki etkisini daha iyi ölçmeye yönelik çabaları daha da genişletiyor.
Bölgesel kara para aklama vakaları ile ilgili verilerin incelenmesi etkileyici bir modeli ortaya koyuyor: Mali dürüstlük endişeleriyle boğuşan bankalar, hisse senedi fiyatlarında keskin düşüşler, artan kredi riskleri ve likiditelerini etkileyen mevduat düşüşleri yaşadılar. Üstelik, kara para aklama şokları hisse senedi fiyatlarındaki düşüşleri tetikledi ve kredi temerrüt swap fiyatlarında da görüldüğü gibi kurumsal temerrüde karşı sigorta maliyetini artırdı. Ve bu sadece bireysel banka düzeyinde olan şeydi. Bölgesel etkiye bakıldığında, önemli yayılma etkilerinin diğer önemli bölgesel bankaları da etkilemiş olduğu ve etkilenen bankalar ile muadilleri arasında bir yayılma dinamiğinin varlığına işaret ettiği görülmektedir.
Kapı görevlisine (bankalara) yardım etmek
Daha geniş bir bakış açısıyla İskandinav-Baltık bölgesindeki denetim çerçeveleri üzerine yapılan bu çalışma, hem ülke hem de bölgesel düzeyde önerilere yol açtı.
Finansal sistemin ana bekçileri olarak bankalar, kara para aklamayı önlemeli ve tespit etmelidir. Suçlular, geniş sınır ötesi ağları, bankalar arası bağlantıları ve kara para aklama riskine açık ürün ve hizmetleri nedeniyle bankaları çekici buluyor. Sınır tanımayan paralel bir trend, hızlı küresel transferleri suçlular için cazip hale getiren kripto varlıkların yükselişidir.
Bu nedenle, bankaların kara para aklamayı önleme çabalarını denetleyen ulusal düzenleyicilerin, bunları denetlerken büyük resme bakabilmeleri zorunludur. Küresel bir denetim mekanizmasının bulunmaması nedeniyle, denetim otoritelerinin yerleşik olmayan riskleri ve sınır ötesi aklamaya karşı önlemleri inceleyerek bakış açılarını genişletmeleri gerekmektedir. Bu, IMF personelinin de vurguladığı gibi, daha güçlü bir uluslararası işbirliğini gerektirmektedir (örneğin, Avro Alanı Madde IV istişareleri).
İleriye dönük olarak, sınır ötesi işlem verilerinin toplanması ve analizinde iyi uygulamalar ortaya çıkarken, entegre bankacılık sistemi bu riskleri daha iyi anlamak ve azaltmak için daha fazla sınır ötesi veri toplama çağrısında bulunuyor. Teknolojik çözümler, çok ülkeli girişimler de dâhil olmak üzere hedeflenen denetim çabaları için bölgesel bir tablo oluşturmak amacıyla bu bilgilerin analiz edilmesine yardımcı olabilir. Ülkeler aynı zamanda kara para aklama olaylarına ilişkin veri alışverişinde bulunmalı ve aynı zamanda bankaların ilgili kayıplara karşı sermaye rezervlerini destekleme ihtiyacını daha derinlemesine incelemelidir.
Düzenleyicilerin ayrıca, riske göre ayarlanmış incelemeyle, kripto varlık hizmet sağlayıcıları gibi uluslararası finansa yeni girenleri de dikkatli bir şekilde izlemesi gerekir. Bu sağlayıcıların küresel yapısı göz önüne alındığında, sınır ötesi işbirliği burada da kilit önemde olmaya devam etmektedir.
Sonuç olarak, finansal bütünlüğün istikrar üzerindeki etkisinin sürekli analizi, küresel finans sistemini kara para aklama şoklarına karşı güçlendirebilir.
Kuzey-Baltık projesine dönülecek olursa, bölgenin anlatısı ibret verici bir hikâye niteliği taşıyor: “Skandal kapınıza gelmeden önleyici ve hafifletici tedbirlere yatırım yapın (invest in preventive and mitigating measures before the scandal is at your doorstep).” Şu anda bölgede kara para aklamayı önleme taahhüdü, ilgili farklı hükümetlerin en üst düzeylerinde bir önceliktir.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.