İngiliz firmalarını gerçekte kimin kontrol ettiğini bilmediğimiz gerçeği, eşi Barones Michelle Mone ile birlikte pandemi sırasında Birleşik Krallık hükümetine kişisel koruyucu ekipman tedarik eden PPE (Personal Protective Equipment) Medpro şirketinden 60 milyon sterlin/pound (£) kazanç elde eden işadamı Doug Barrowman’ın yakın zamanda yaptığı itiraflarla da vurgulanmıştır. Barrowman, Aralık ayında BBC’ye verdiği bir röportajda[1], PPE Medpro’nun ‘nihai yararlanıcı (gerçek hak sahibi)’ [ultimate beneficial owner] olduğunu itiraf etti. Ancak röportajı yapan kişinin de özetlediği gibi, “bu konsorsiyuma liderlik ettiniz, aileniz için bundan on milyonlarca sterlin kazandınız, ancak iş söz konusu olduğunda isminiz Ticaret Sicili’nde (Companies House) hiçbir yerde bulunmuyor”.
Birleşik Krallık’ta, Birleşik Krallık’taki ‘Önemli Kontrole Sahip Kişiler’ (People with Significant Control-PSCs[2]) ve uluslararası alanda ‘nihai gerçek yararlanıcılar’ da olarak bilinen, İngiliz firmalarını gerçekten kontrol eden kişiler konusunda şeffaflık sağlamayı amaçlayan bir yasal rejim bulunmaktadır. Firmalar, kolluk kuvvetlerine ve düzenleyici otoritelere, firma tarafından yapılan suç veya diğer suçlardan sorumlu veya varlıklarını kontrol eden gerçek kişileri belirlemede yardımcı olmak amacıyla Önemli Kontrole Sahip Kişilerin ayrıntılarını ve kontrollerinin niteliğini kaydetmelidir.
Peki, Doug Barrowman gibi insanlar tarafından işletme mülkiyetinin şeffaflığını sağlamayı amaçlayan bir yasa, hem ruhunun hem de lafzının bu kadar bariz bir şekilde göz ardı edilmesine nasıl izin verebilir?
Başlangıç olarak Birleşik Krallık rejimi, şirketlerin Ticaret Siciline (Companies House), Önemli Kontrole Sahip Kişiler olmadığını beyan etmelerine olanak tanıyor[3]. Ancak her firmanın işleyebilmesi için en az bir kişi tarafından kontrol edilmesi veya etkilenmesi gerektiği açıktır. Bu önemli bir boşluktur.
İkincisi, böyle bir beyana itiraz etmek veya kayıtlı olanlar dışında Önemli Kontrole Sahip Kişilerin bulunduğunu kanıtlamak firma dışındaki herhangi biri için zordur. Buna, Ticaret Sicili, düzenleyici otoriteler, kolluk kuvvetleri ve gazeteciler de dâhildir ki; bunlar, Önemli Kontrole Sahip Kişi rejimini izleyebilmesi ve uygulayabilmesi gereken kişilerdir. Bunun nedeni, Önemli Kontrole Sahip Kişi tanımının daha fazla boşluk yaratmasıdır. Genel olarak Önemli Kontrole Sahip Kişi, aşağıdaki koşullardan herhangi birini karşılayan kişidir[4]:
(1) Bir şirketteki hisselerin [veya sona erdiğinde bir ortaklıktaki artık (fazla) varlıkların] %25’inden fazlasına sahiptirler.
(2) Oy haklarının %25’inden fazlasına sahiptirler.
(3) Yöneticilerin çoğunluğunu atama hakkına sahiptirler.
(4) Aksi takdirde firma üzerinde önemli etkiye sahip olurlar.
Yine de yukarıdaki (1) ve (2)’de yer alan %25’lik eşik, mülkiyetin bağlantılı kişilerin sahip olduğu daha küçük unsurlara bölünmesiyle kolayca önlenebilir ve çok daha düşük yüzdeler hala önemli olabileceğinden zaten çok yüksektir. Ayrıca, ortaklıklarda[5] varlıklara ilişkin nihai yetki önceden netlik kazanmayacaktır ve ortaklıklar kişi başına bir oy esasına göre işlediğinden, oy eşiğine ancak üç veya daha az ortak varsa ulaşılabilir. (3) no.lu eşiğe gelince, yöneticileri atama hakkı, Önemli Kontrole Sahip Kişi rejimini izlemek ve uygulamak için bunu değerlendirme ihtiyacı duyan dışarıdan kişiler için belirsiz olacaktır. Ve (4) ve (5) numaralı koşullar, daha özellikli koşulların dışında kalan düzenlemeleri yakalamayı amaçlasa da, ‘önemli etki’ (significant influence), izlenemeyecek veya uygulanamayacak kadar belirsiz bir kavramdır.
Üçüncüsü, Önemli Kontrole Sahip Kişiler genellikle fon/vakıf veya ortaklık yapıları (trust or partnership structures) marifetiyle faaliyet gösterir veya kendileri şirkettir. Hukuk rejiminin bu tür çok katmanlı düzenlemeleri yakalaması amaçlanıyor çünkü bunlar, mülkiyet zincirinin sorumlu tutulabilecek bir insana kadar takip edilmesini engelleyebileceği için potansiyel olarak tehlikelidir. Ancak bunların şeffaf olmaması aynı zamanda izleme ve yaptırımı da engellemektedir. Şaşırtıcı olmayan bir şekilde, kurumsal Önemli Kontrole Sahip Kişilerin kullanımı, kara para aklama ve yolsuzluğa (money laundering and corruption) karışan firmaların ortak bir özelliğidir[6].
Dördüncüsü, Ticaret Sicilinin kendisine tescilli/kayıtlı belgelerin doğruluğuna itiraz etme yetkisi yoktur ve 2023 tarihli Ekonomik Suçlar ve Kurumsal Şeffaflık Yasası (Economic Crime and Corporate Transparency Act) ona bunu yapmak için bazı sınırlı yetkiler vermiş olsa da, Önemli Kontrole Sahip Kişi beyanlarını veya firmaların temel düzenlemelerini düzgün bir şekilde kontrol etmesi için gerekli kaynaklar sağlanmıyor.
Önemli Kontrole Sahip Kişi tescili, fiilen ‘basitçe gönüllü bir doğruluk testi düzenlemesi’ (simply a voluntary honesty box arrangement[7]) olup; yalnızca Önemli Kontrole Sahip Kişi kaydının değil, tüm Ticaret Sicili kaydının bütünlüğünü izlemekten yalnızca altı kişi sorumludur. Ticaret Sicilinin uyumsuz olduğundan şüphelenilen 250 şirketi hedef alması ve bunların %70’inin hatalı Önemli Kontrole Sahip Kişi ayrıntılarına sahip olduğunu keşfetmesi, tek başına dürüst hatanın boyutunu da ortaya koymuştur.
Son olarak, rejimden muaf ortaklıkların uluslararası ölçekte suç faaliyetlerine karıştığı yönündeki kapsamlı kanıtlara rağmen, Önemli Kontrole Sahip Kişi rejimi İngiliz, Galler veya Kuzey İrlanda ortaklıklarına hiçbir şekilde uygulanmamaktadır[8]. Aslında, Önemli Kontrole Sahip Kişi yükümlülüklerinin İskoç ortaklıklarını kapsayacak şekilde genişletilmesi, hem müseccel İskoç ortaklıklarının sayısında %80’lik bir azalmaya[9] hem de buna bağlı olarak İngiliz, Galler ve Kuzey İrlanda ortaklıklarının sayısında bir artışa yol açtığı ve yanlış yapanların Önemli Kontrole Sahip Kişi rejiminin uygulanmasıyla caydırıldığını öne sürüyor[10]. Bununla birlikte hükümet, Ekonomik Suçlar ve Kurumsal Şeffaflık Yasası uyarınca Önemli Kontrole Sahip Kişi rejimini ortaklıkları da kapsayacak şekilde genişletmeyi reddetmiştir.
Asgari olarak ihtiyaç duyulan şey; hükümetin Ticaret Siciline Önemli Kontrole Sahip Kişi verilerini doğrulamak için kaynak sağlaması, Önemli Kontrole Sahip Kişinin olmadığına dair beyanları yasaklayarak ve sahiplik ve oy verme eşiklerini azaltarak veya kaldırarak boşlukları kapatması ve gerçek kontrol edenleri gizleyebilecekleri için kurumsal Önemli Kontrole Sahip Kişileri kontrol edebilmeleri için kaynak sağlamasıdır. Ancak Doug Barrowman ve diğer pek çok kişi, yasaya uymayı reddetmeye devam edeceklerini umuyor olacaktır.
[1] < https://www.bbc.com/news/av/uk-politics-67736521 >
[2] < https://www.gov.uk/guidance/people-with-significant-control-pscs >
[3] < https://assets.publishing.service.gov.uk/media/62ceffaad3bf7f28671e9189/IN01-V8.0.pdf >
[4] Metnin İngilizcesi şöyledir: [“Broadly, a PSC is a person who satisfies any one of the following conditions: (1) they own more than 25% of the shares in a company (or of the surplus assets in a partnership when it comes to an end); (2) they hold more than 25% of the voting rights; (3) they have the right to appoint a majority of the managers; (4) they otherwise exercise significant influence over the firm.”]
[5] < https://irep.ntu.ac.uk/id/eprint/41643/7/1367065_a1617_Berry.pdf >
[6] < https://www.transparency.org.uk/sites/default/files/pdf/publications/Partners%20in%20Crime%20-%20Transparency%20International%20UK.pdf >
[7] < https://www.theyworkforyou.com/pbc/2016-17/Criminal_Finances_Bill/01-0_2016-11-15a.30.1 >
[8] < https://www.transparency.org.uk/publications/offshore-in-the-uk >
[9] < https://www.gov.uk/government/news/new-measures-to-tackle-international-money-laundering >
[10] < https://assets.publishing.service.gov.uk/media/5ae6ee2040f0b63154caabdb/limited-partnerships-review-of-limited-partnership-law.pdf >
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.