Bilirkişi tayini ya da uzman tespiti (expert determination), alternatif uyuşmazlık çözümünün (alternative dispute resolution-ADR) bir şeklidir. Belirli ticari anlaşmazlıklar için, özellikle de değer biçme ile ilgili anlaşmazlıklar veya muhtemelen bir yargıcın uzmanlığının dışında kalan teknik bir konu için basit, uygun maliyetli bir uyuşmazlık çözüm yöntemi sağlar. Bu yazıda, bilirkişi tayini süreci ve prosedürü ile ilgili en sık sorulan bazı sorular yanıtlanıyor.
1. Bilirkişi tayini
Bilirkişi tayini, bir anlaşmazlığın taraflarının, uyuşmazlık ile ilgili belirli bir alanda tipik olarak uzmanlaşmış bilgi ve uzmanlığa sahip bağımsız bir uzman atamasıdır. Uzmandan, kanıtları değerlendirerek, uzmanlıklarını uygulayarak ve tarafların anlaşmasına bağlı olarak bağlayıcı veya bağlayıcı olmayan bir belirleme sunarak anlaşmazlığı çözmesi istenir.
2. Bilirkişi tayininin temel özellikleri
Bilirkişi tayininin temel özellikleri şunlardır:
- Uzmanın kararı (expert’s decision): Atanan uzman, genellikle ‘ödül’ veya ‘belirleme’ olarak adlandırılan ve tarafların genellikle bağlayıcı olduğu konusunda hemfikir olduğu teknik bir konuda bir karar verir.
- Konusunda uzmanlık (specialised expertise): Bilirkişi tayini, atanan uzmanın bilgisine ve uzmanlığına dayanır (uzmanlık becerileri, ihtilaf ile ilgili karmaşık teknik, bilimsel veya sektöre özgü konuları değerlendirmelerine olanak tanır).
- Formalitenin azlığı (informality): Mahkeme işlemleri ile karşılaştırıldığında, bilirkişi tayini genellikle daha az resmi bir süreçtir (taraflara uzmanı seçme, prosedürü belirleme ve yargılamayı yürütme konusunda daha fazla esneklik sunar).
3. Bilirkişi tayini gizli (confidential) midir?
Bilirkişi tayini özel bir süreçtir ve taraflar, herhangi bir kararın ayrıntılarını gizli tutma konusunda sözleşmeye dayalı olarak anlaşabilirler.
4. Bilirkişi tayininin avantajları ve dezavantajları
Hem avantajları hem de dezavantajları anlayarak, özel anlaşmazlık için uzman kararının doğru yaklaşım olup olmadığı konusunda bilinçli kararlar verilebilir. Uzman belirlemenin avantajları şunlardır:
- Uzmanlık,
- Hız ve verimlilik,
- Maliyet etkinliği,
- Uzmanlık (expertise): Bilirkişi tayini, ilgili alanda uzmanlaşmış bilgi ve deneyime sahip bağımsız bir uzman tarafından bir anlaşmazlığı çözme fırsatı sunar. Bu uzmanlık, özellikle teknik veya değerleme uyuşmazlıklarında daha doğru ve bilinçli bir karara yol açabilir.
- Hız ve verimlilik (speed and efficiency): Genellikle tahkim veya davadan daha hızlıdır. Taraflar, daha hızlı bir çözüme izin vererek, uzun ve stresli mahkeme prosedürlerinden kaçınabilirler. Buna ek olarak, sürecin kayıt dışı olması, tarafların sürecin nasıl yürütüleceği konusunda esnek olmalarını sağlar.
- Maliyet etkinliği (cost-effectiveness): Aerodinamik yapısı nedeniyle, mahkeme davalarından daha uygun maliyetli olabilir. Taraflar katı mahkeme prosedürlerine bağlı kalmaktan veya uzun davalara girmekten kaçınabilecekleri için süreç genellikle daha düşük yasal ücretlere neden olur.
- Esneklik (flexibility): Tarafların uzmanı seçmesi, prosedürü tanımlama ve uzman kararının kapsamını belirleme konusunda esneklik sağlar. Bu esneklik, tarafların ısmarlama bir çözüm süreci oluşturmasına olanak tanır.
Uzman belirlemenin dezavantajları ise şunlardır:
- Hukuki konuları içeren ihtilaflar için uygun olmamak,
- Doğru uzmanı bulmak.
- Hukuki konuları içeren ihtilaflar için uygun olmamak (not suitable for disputes involving legal issues): Bilirkişi tayini en çok teknik, olgusal veya sektöre özgü ihtilaflar için etkilidir. Sözleşme ihtilafları veya ihmal iddiaları gibi karmaşık hukuki konuları içeren ihtilaflar için uygun olmayabilir.
- Doğru uzmanı bulmak (finding the right expert): Gerekli uzmanlığa sahip bağımsız ve tarafsız bir uzman seçmek zor olabilir. Taraflar, güvenilen, saygı duyulan ve adil ve tarafsız bir karar verme yeteneğine sahip bir uzman seçmelidir.
5. Bilirkişi kararının bağlayıcılığı (expert determination binding)
İngiltere ve Galler’de, tarafların uzmanın bulguları ve kararı doğrultusunda yasal olarak bağlayıcı bir anlaşma imzalaması halinde, bilirkişi tayini veya uzman tespiti sözleşme hukuku kapsamında uygulanabilir.
6. Bilirkişi tayini ile tahkim (arbitration) arasındaki fark
1996 tarihli Tahkim Yasası (Arbitration Act) ile düzenlenen tahkimden farklı olarak, bilirkişi tayinini düzenleyen hiçbir mevzuat yoktur. İki uyuşmazlık çözüm süreci arasındaki zaman çizelgeleri de büyük ölçüde farklıdır ve tahkim yaklaşık 18-24 ay sürer (uluslararası uyuşmazlıklar genellikle en uç noktadadır). Bilirkişi tayini veya uzman tespiti ise (yaklaşık) üç aylık bir süreçtir.
Buna ilave olarak, duruşma söz konusu olduğunda, bilirkişi tayini genellikle tarafların her birinin gerçekleri ve görüşlerini beyan etmesini içerir. Tahkim duruşmaları, tarafların tanık çağırabildiği (uzman tanıklar dâhil) ve genellikle şahsen sözlü kanıt sağlamak zorunda olduğu mahkeme işlemlerine benzer.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.