- Kuala Lumpur İslami Finans Forumu’nda bulunmak benim için bir onurdur. Yaklaşık yirmi yıldır bu Forum, güncel gelişmelerle yankılanan küresel İslami finans perspektiflerini ortaya çıkararak yıllık etkinlik takviminin temel taşı olmuştur. Bu yılki forum, ‘İslami Finans ile Ekonomiyi Canlandırmak’ (Revitalising the Economy via Islamic Finance) temasıyla, paydaşlar arasında diyaloğu ve iş birliğini teşvik ederek fikirlerin geliştirilmesini ve zamanımızın zorluklarının ele alınmasını sağlıyor.
İslami finans[1], ekonominin canlandırılmasında rolünü ve etkisini artıracak
Zengin İslam tarihimizden bazı düşünceler ve dersler çıkararak başlamama izin verin. En başından beri, etik ticaret ve adil servet dağılımı ilkeleri ki, her zaman İslam toplumunda temel olmuştur. O zamanlar, kölelik yaygınken, İslam, gönüllü olmayan ve köle emeğinden uzaklaşarak üretken emeğin lehine hareket edilmesini istemiştir. Abdullah İbn Ömer’in bildirdiğine göre, Hz. Muhammed halkını “işçinin ücretini, teri kurumadan önce ödeyin” (pay the worker’s wages, before his sweat gets dried[2]) diye teşvik etmiştir.
Böyle ilerici bir hareket sadece erdemli olmakla kalmayıp aynı zamanda önemli bir işgücü piyasası reformuydu. Aslında İslam tarihinde, sadece üretkenliğin artmasına değil, aynı zamanda yenilikçi iş tekniklerinin ortaya çıkmasına da yol açan ve bugün sahip olduğumuz modern ekonomik sistemin temellerini atan birçok önemli gelişme görüyoruz. Bunlar arasında sınırlı ortaklıklar veya mudaraba, en eski kredi biçimleri (karz) ve zekât ve vakıf yoluyla kaynakların ortak iyilik için yeniden dağıtılmasını ve kullanılmasını sağlayan karşılıklı yardım ve işbirliği uygulaması yer alır. Bu ilerlemeler sosyal refahı güçlendirerek kooperatif işletmeleri ve toplum odaklı girişimleri teşvik etmiştir.
Bugüne hızlıca ilerleyelim, İslami finans sektörünün, statükoyu sorgulamaya ve finansal uygulamalarda ve tekliflerde bir sonraki seviye sınırlarını açmaya devam ederek, temel değerlerimize bağlı kalırken bu cesaret ve yaratıcılık geleneğini sürdürmesi gerektiğine inanıyorum. Atalarımızın ayak izlerini takip ederek -daha kapsayıcı ve sürdürülebilir bir ekonomi inşa etmek ve geliştirmek için çalışırken değişim yaratmada sınırları zorlamak.
Şeriat değerlerini somutlaştırmak, inovasyonu ilerletmek ve küresel entegrasyonu teşvik etmek
Bayanlar ve baylar,
İslami finans artık son yıllarda yurt içinde ve küresel olarak büyük bir ivme kazanmış sağlam bir temel üzerinde duruyor. Sadece on yıl içinde, küresel İslami finans varlıkları 2012’deki 1,7 trilyon ABD dolarından 2022 yılında 4,5 trilyon ABD dolarını aşarak iki kattan fazla büyümüştür. Malezya’da İslami bankacılık sektörü toplam finansmanın neredeyse yarısını oluştururken, tekaful toplam net primlerin veya katkıların yaklaşık yüzde 25’ini oluşturmaktadır. İslami bankalar arası para piyasası hacmi tüm piyasanın yaklaşık üçte birini kapsamakta ve Şeriat uyumlu hisse senetleri kote edilen hisse senetlerinin yüzde 81’ini oluşturmaktadır. Malezya ayrıca dünyanın en büyük sukuk piyasasına ev sahipliği yapmakta ve küresel dolaşımdaki sukukun yüzde 42’sini oluşturmaktadır[3].
Çok şey başarılmış olsa da, özellikle sürdürülebilir ekonomik büyüme ve sosyal adaleti sağlamada İslami finansın rolünü yükseltmek için gelecekteki yolumuzu çizmek amacıyla daha fazlasını yapmalıyız ve yapabiliriz. Bu, sermayeyi harekete geçirmek ve yatırımları ulusal önceliklerle uyumlu yüksek etkili sektörlere yönlendirmek anlamına gelir. Gerçekten de, bu yılın Mayıs ayında Küresel İslam Ekonomisi ve Finansı Forumu’nda paylaştığım üç temel öneri aracılığıyla ekonomiyi canlandırmak için İslami finansın hazır olduğuna ve önemli bir potansiyele sahip olduğuna inanıyorum. Üç temel öneri şunlardır:
- Birincisi, Makasid Şeriat’ı ekonomik ve sürdürülebilir reformlarla somutlaştırmak;
- İkincisi, değer temelli çözümler için inovasyonu ilerletmek ve
- Üçüncüsü, karşılıklı kalkınma ve paylaşılan refah için küresel entegrasyonu güçlendirmek.
Öncelikle, İslami finans kurumlarının Makasid Şeriat’ı somutlaştırmasının önemini yeterince vurgulayamam. Bunu yapmak, işin tüm yönlerinde “zararın önlenmesi ve faydanın elde edilmesi” genel hedefini gerçekleştirmek ve ilerletmek için yürekten bağlılık gerektirir. Hepimiz, adalet, şeffaflık ve kapsayıcılık temel ilkelerine bağlı İslami finans uygulamalarını ve çözümlerini teşvik ederek daha sürdürülebilir ve etik bir finansal ekosisteme katkıda bulunmalıyız.
Servet birikimi, dolaşımı ve yatırımı da giderek artan bir şekilde, salt kapitalist kâr maksimizasyonu hedefi yerine toplumsal ve çevresel refahı önceliklendiren ekonomik faaliyetlere yönlendirilmelidir. Uzun vadede, samimi niyetimiz ve Şeriat’ın temel değerlerini somutlaştırma yönündeki sarsılmaz çabalarımız, reformların meyvelerini toplamamızı kesinlikle sağlayacaktır. Kuran’da hatırlatıldığı gibi, “Ey inananlar! Sabredin, sabretmekte üstünlük sağlamaya çalışın, inancınızda kararlı olun ve Allah’a karşı dikkatli olun ki başarılı olasınız.” [O believers! Be steadfast, strive to excel in steadfastness, remain firm on your belief and be mindful of Allah, so you may be successful. (Ali İmran:200)][4]
Bu bağlamda, Malezya İslami finans sektörünü yarım on yıldan fazla bir süre önce ileriye doğru attığı adımdan -Değer Temelli Aracılığı (Value-based Intermediation) benimsemek- dolayı takdir ediyorum. Makasid Şeriat ile bu stratejik uyum, sektörün geri kalanı etik ve sürdürülebilir yolculukta hâlâ keşif aşamasındayken sektörün bir adım öne geçmesini sağlamıştır. Değer Temelli Aracılık Finansman ve Yatırım Etki Değerlendirme Çerçevesi (Financing and Investment Impact Assessment Framework) Sektörel Rehberi ve Makasid Şeriat Puanlaması’nın (Maqasid Shariah Scorecard) 3. grubunun yakın zamanda başlatılmasıyla birlikte, sektör Değer Temelli Aracılığın uygulanmasını yoğunlaştırmak ve etkisini daha etkili bir şekilde ölçmek için birlikte çalışmalıdır.
İleriye doğru, Değer Temelli Aracılığın daha güçlü bir şekilde uygulanması, tüm kilit paydaşlar arasında koordineli çabalar ve bütünsel uyum gerektirir. Özellikle, hissedar yönetimi, değer temelli finansın dönüştürücü etkilerinin birçok kişi tarafından görülmesini ve hissedilmesini sağlamak için hayati önem taşır. En üstten daha yüksek bir tonla, hissedarlar, iş uygulamalarını en iyi davranışla uyumlu hale getirerek, tüm ekosistemde olumlu değişiklikleri yönlendirme gücüne sahiptir ki; bu da yönetimi daha da güçlendirebilir ve olumlu tüketici sonuçlarını teşvik edebilir. İslami finans yetenek ekosistemi ayrıca, Şeriat yükümlülüklerini bir uyum egzersizi olarak ele almaktan, Şeriat değerlerini bütünüyle kapsamaya yani güvenilirliği, adaleti, şeffaflığı, sosyal sorumluluğu ve adalete ve paylaşılan refaha bağlılığı göstererek, evrilmelidir.
Bayanlar ve baylar,
İkinci temel öneri, değer temelli çözümler için inovasyonu ilerletmektir. İslami finans, değişen piyasa ihtiyaçlarına uyum sağlarken, karmaşık araçları yapılandırarak, temel yapı taşlarını kullanarak; ayrıştırarak ve mevcut İslami finansal araçların farklı bileşenlerini yeniden amaçlandırarak, çevik kalmalıdır. Sektör, gerçek dünya zorluklarını ele almak için finansal inovasyonu yönlendirmek amacıyla Şeriat sözleşmelerinin ve araçlarının tüm yelpazesini aktif olarak keşfetmelidir.
Değer temelli inovasyonun geleceğinin kesinlikle parlak olduğuna inanıyorum.
- Öncelikle, karma finans, yetersiz hizmet alan ve almayan kesimler için finansmana erişimi genişletmek bakımından büyük bir potansiyele sahiptir. Bu, geleneksel finansmanla birlikte, bilhassa zekât ve vakıf gibi sosyal finans sermayesini harekete geçirme becerisinden kaynaklanmaktadır. Karma finans çözümüne bir örnek, 8 binden fazla mikro girişimciye fayda sağlayan bir girişim olan iTEKAD’dır. Hükümet, iTEKAD’daki finans sektörü katılımını ölçeklendirmek ve kapsamı finansal koruma unsurlarıyla geliştirmek için sigortacılardan ve tekafül operatörlerinden (takaful operators) gelen katkılarla eşleşen hibeler tahsis ederek girişimi desteklemeye devam etmektedir. Bir diğer örnek ise, helal girişimcilerin sürdürülebilir ve yeşil uygulamalara geçişine yardımcı olmak için hükümetin programa desteğini duyurduğu Yeşil Helal İşletmeler (Greening Halal Businesses) programı olup önümüzdeki yılın ilk çeyreğinde uygulamaya konulması beklenmektedir.
- İkinci olarak, teknoloji ve dijitalleşmenin beklentisi büyüme için önemli bir fırsatı yansıtarak genişlemeye devam ediyor. Bankamız, faaliyet tabanlı bir yaklaşım ve düzenlemede orantılılık benimseyerek finansal inovasyonu desteklemeye devam edecektir. Daha fazla düzenleyici esneklik sağlayan gelişmiş Finansal Teknoloji Düzenleme Kum Havuzunun devreye alınmasıyla birlikte -daha fazla oyuncu, yenilikçi çözümlerin geliştirilmesini hızlandırmak için dijital bankalar ve dijital tekafül operatörleri ile ortaklık halinde- yeni iş modellerini pilot olarak keşfetmelidir.
- Üçüncüsü ise, sektör, Ta’awun’un Daha Geniş Uygulanmasına ilişkin Açıklama Taslağı ile yaklaşan Şeriat Sözleşmeleri Çerçeve Danışma Belgesi’nin yayınlanmasından da yararlanarak Şeriat sözleşmelerinin çeşitli uygulamalarını en üst düzeye çıkarma fırsatından yararlanmalıdır. Bu araçların en iyi şekilde kullanılması, değer temelli inovasyonu ilerletmek için zorunludur.
Risk paylaşım yapıları için 100 milyon Malezya Ringgiti tutarındaki eşleştirme fonunun yakın zamanda tahsis edilen bütçesi, Hükümetin finansal yeniliği teşvik etme konusunda güçlü bir kararlılığa sahip olduğuna işaret etmektedir. Sektörden, özellikle iklim geçişi ve gıda güvenliği girişimlerini finanse etmek için risk paylaşımlı ürün teklifleri aracılığıyla yenilik yapma fırsatını değerlendirmesini rica ediyorum. Malezya’nın gelecek yılki ASEAN (Güneydoğu Asya Ülkeleri Birliği) Başkanlığı, ASEAN ülkelerinin sürdürülebilirlik gündemini desteklemek için bölgesel iş birliğini derinleştirmeye odaklanacak ve böylece İslami finansı iklim değişikliği ve geçiş finansmanı girişimleriyle bütünleştirmek için yeni büyüme fırsatları olacaktır.
Bayanlar ve baylar,
Bugün değinmek istediğim üçüncü veya son önemli öneri, karşılıklı kalkınma ve paylaşılan refah için küresel entegrasyonun güçlendirilmesi ile ilgilidir. Küresel İslami finans piyasası hızla genişliyor, giderek daha fazla sayıda uluslararası yatırımcıyı çekiyor ve Filipinler, Orta Asya ve Kuzey Asya gibi gelişmekte olan pazarlar da dâhil olmak üzere birden fazla bölgede ekonomik büyümeyi yönlendiriyor. İslami finans oyuncuları, bu fırsatlardan yararlanarak ayak izlerini ve küresel erişimlerini genişletebilir, daha fazla sınır ötesi yatırımı ve iş birliğini teşvik edebilir.
Bu öneriyi desteklemek için temel stratejik yollar şunlardır:
- Birincisi, Malezya Uluslararası İslami Finans Merkezi (Malaysia International Islamic Financial Centre) Liderlik Konseyi’nin diğer ülkelerdeki muadilleriyle kurduğu stratejik ortaklıklar aracılığıyla iş bağlantıları aktivasyonundan yararlanarak anlamlı işbirliklerini teşvik etmek;
- İkinci olarak, ortak Şeriat konularını ele almada karşılıklı saygı ve bilgi paylaşımını teşvik etmek amacıyla Şeriat otoriteleri arasında daha güçlü bağlantılar kurmada Merkezi Şeriat Otoriteleri Forumu’nun rolünü yükseltmek ve
- Üçüncüsü ise, yetenek hareketliliğini artıran işbirlikçi girişimler aracılığıyla İslami finans yeteneklerini geleceğe hazırlamak. Bu, INCEIF Üniversitesi, ISRA (International Shariah Research Academy-Uluslararası İslami Şeriat Araştırma Akademisi), IBFIM (Islamic Banking and Finance Institute Malaysia-Malezya İslami Bankacılık ve Finans Enstitüsü), ASAS (Association of Shariah Advisors in Islamic Finance Malaysia-Malezya İslami Finans Şeriat Danışmanları Kurulu) ve sahip olduğumuz diğer yetenek veya kapasite geliştirme sağlayıcılarının çokluğu gibi yetenek geliştirme kurumları aracılığıyla Malezya’nın uzmanlığının ihraç edilmesiyle başarılabilir. Bu çabalar, Malezya’nın çeşitli pazarlarla bağlantısını artıracak ve Malezya’nın küresel sahnede İslami finans alanındaki liderliğini güçlendirecektir.
Bayanlar ve baylar,
Sonuç olarak, Kuala Lumpur İslami Finans Forumu’nun onlarca yıllık deneyimine dayanarak, bu yılki Forum’da perdeler kapandıktan sonra harekete geçecek eylemleri -‘İslami Finans ile Ekonomiyi Canlandırma’ temasını hayata geçirmek- sabırsızlıkla bekliyorum. Burada başlatılan söylem ve girişimler, İslami finans sektörünü ileriye taşımada gerçek, etkili değişikliklerin yapı taşlarıdır. Bu bağlamda, 2024 yılı Kuala Lumpur İslami Finans Forumu’nu yönetiyorum ve herkese ilgi çekici ve kapasite dolu bir forum diliyorum.
Teşekkür ederim.
[1] Bu konuda ayrıca bkz. “Yavuz Akbulak, Özgüç Erkan, “Alternatif Finansman Yöntemi Olarak İslami Finansal Araçlar ve Türkiye’de Uygulanabilirliği Üzerine Düşünceler”, Active Dergisi, 39, Kasım-Aralık 2004, 73-80.”
[2] Sunan Ibn Mājah 2443
[3] Bu konuda ayrıca şu çalışmalara (çeviri) bakılabilir:
- Yavuz Akbulak, ‘İslami Finans’ İzlenecek Bir Şey midir? Legal Blog, 02 Mart 2023.
- Yavuz Akbulak, ‘Sukuk’ Başka Bir Sermaye Piyasası Aracıdır (ve Bu İyi Bir Şeydir), Legal Blog, 25 Nisan 2023.
[4] Çevirenin Notu: “Ali İmran” suresinin 200. ayetinin Diyanet İşleri Bakanlığı’na göre Türkçe meali şöyledir: “Ey iman edenler! Sabredin, kararlılıkta yarışın, düşmana karşı hazırlıklı olun (birbirinize dayanıp bağlanın), Allah’a karşı gelmekten sakının ki başarıya ulaşabilesiniz.”
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.