Son zamanlarda finans basınında LIBOR’un aşamalı olarak kaldırılması hakkında bir şeyler okumuş olabilirsiniz. LIBOR içerikli menkul kıymetler, finansal araçlar veya finansal ürünlere sahipseniz, LIBOR’un sonlanmasından etkilenebilirsiniz. SEC (U.S. Securities and Exchange Commission; ABD Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu) Yatırımcı Eğitimi ve Savunuculuğu Ofisi (OIEA), LIBOR’un sonlanmasının yatırımlarınızı ve finansal durumunuzu nasıl etkileyebileceğini ve ek bilgi için nereye başvurabileceğinizi anlamanıza yardımcı olmak istiyor.
1. LIBOR nedir?
Amerika Birleşik Devletleri (ABD) dolarını içeren (natık) LIBOR, bir banka panosundan alınan girdilerle belirlenen bir gösterge faiz oranıdır. LIBOR; dalgalı oranlı, ayarlanabilir oranlı veya değişken oranlı enstrümanlarda veya kredilerde faiz oranının enstrümanın veya kredinin ömrü boyunca periyodik olarak (her üç ayda bir veya her yıl gibi) sıfırlandığı kredilerde faiz oranını belirlemek için kullanılmıştır. LIBOR, eskiden karmaşık finansal ve türev yatırım ürünlerinden bonolara, banka kredilerine ve ayarlanabilir oranlı ipotekler ve öğrenci kredileri gibi tüketici ürünlerine kadar 200 trilyon doları aşan finansal araçlarda kullanılmıştır.
2. LIBOR’un değiştirilmesi
Ancak son yıllarda, ABD dolarını içeren LIBOR, kıyaslamanın manipüle edildiğine dair endişelere yanıt olarak aşamalı olarak kullanımdan kaldırılıyor. Bir haftalık ve iki aylık ABD dolarını natık LIBOR’un yayınlanması 2021 yılının sonunda durdurulmuştur. ABD dolarını içeren LIBOR’un kalan vadelerinin 30 Haziran 2023 tarihinden sonra yayınlanması planlanmaktadır. LIBOR’un sonlanması, alternatif bir kıyaslama oranına olan ihtiyacı hızlandırmıştır. Mart 2022’de ABD Kongresi, Ayarlanabilir Faiz Oranı (Adjustable Interest Rate) Yasasını (LIBOR) yürürlüğe koydu. Bu Kanun, açık bir geçiş sağlamayan şartlara sahip sözleşmelerde alternatif bir orana geçiş için bir süreç ve koruma sağlamaktadır. Federal Rezerv Kurulu, Aralık 2022’de LIBOR Yasasını uygulayan nihai bir kuralı kabul etti ve değiştirme oranları olarak Güvenli Gecelik Finansman Oranına (Secured Overnight Financing Rate-SOFR) dayalı ölçütler belirledi.
3. Yatırımcıların neyi bilmeleri gerekir?
Yatırımcıların sahip oldukları, yatırım fonları, borsa yatırım fonları (exchange-traded funds; ETFs), kapalı uçlu fonlar, iş geliştirme şirketleri (business development companies; BDCs), belediye ve şirket tahvilleri ile bireysel hisse senetleri gibi bazı yatırım araçları LIBOR tabanlı finansal araçlar olabilir veya bu tür araçlara maruz kalabilir. LIBOR Yasasına tabi enstrümanlar için değiştirme oranı, SOFR tabanlı bir oran olacaktır. Hâlihazırda LIBOR’dan net bir geçiş sağlayan diğer LIBOR tabanlı finansal araçlar, ABD ana faiz oranı gibi SOFR tarafından belirlenmemiş başka değiştirme oranlarına da sahip olabilir.
4. Yatırımcılar nasıl etkilenebilir?
Yatırımcılar, LIBOR içerikli menkul kıymetler, finansal araçlar veya finansal ürünlere sahipse, LIBOR’un sonlanmasından etkilenebilir.
4.1. Belediye, şirket ve Federal Ev Kredisi Veren Bankaların (Federal Home Loan Banks-FHLB) tahvilleri (bonds): Periyodik değişken oran ayarlaması için bir bileşen olarak LIBOR’a dayanan değişken veya dalgalı oranlı bir belediye, şirket veya FHLB tahviline doğrudan yatırım yapıldıysa Tahvil ihraççısı tarafından sağlanan açıklamalar gözden geçirilmelidir. Şirket tahvili ihraççılarının açıklamalarını incelemek için EDGAR (Electronic Data Gathering, Analysis, and Retrieval; Elektronik Veri Toplama, Analiz ve Alma) veri tabanı kullanılabilir. Belediye tahvilleri için, Belediye Menkul Kıymetler Kural Koyma Kurulu’nun Elektronik Belediye Piyasası Erişimi (Municipal Securities Rulemaking Board’s Electronic Municipal Market Access; EMMA) web sitesinden bilgilere ulaşılabilir. FHLB tahvillerine ilişkin halka arz açıklamaları kendi web sitesi sayfalarında bulunabilir. Ek olarak, aracı kurumlarla veya yatırım danışmanlarıyla, maruz kalınan riskler ve LIBOR geçişinin belirli tahvil varlıklarını nasıl etkileyebileceği hakkında görüşülmesi de faydalı olabilir.
4.2. Bireysel hisse senetleri (individual stocks): Birçok şirket, şirketin finansal durumunu ve risk profilini yönetmek için gelişmiş finansal ve yatırım araçları ve türev ürünler kullanmaktadır. Bu araçların ve türev ürünlerin çoğu, LIBOR’a dayalı değişken bir faiz oranı içerebilir. Bir şirketin LIBOR geçişinden nasıl etkilenebileceğini daha iyi anlamak için şirketin EDGAR veri tabanındaki periyodik açıklamaları incelenebilir. LIBOR geçişine ilişkin önemli risklere maruz kalan şirketler, Form 10-K’daki yıllık raporlarında ve Form 10-Q’daki üç aylık raporlarında bu tür riskleri tartışmalıdır. Belgede “LIBOR” terimini aramak, ilgili tartışmaları bulmanın hızlı bir yolu olabilir. SEC Kurumsal Finansman Dairesi, önemliyse ve şirketler geçiş çabalarını ve daha geniş pazar ve düzenleyici ortamı yansıtacak güncellemeler sağladıkça açıklamaların gelişmesini bekliyorsa, halka açık şirketleri ve varlığa dayalı menkul kıymet ihraççılarını, yatırımcıları risk belirleme ve hafifletme yönündeki ilerleme ve bunun şirket üzerindeki beklenen etkisi hakkında bilgilendirmeye teşvik etmiştir.
4.3. Varlığa dayalı menkul kıymetler (asset-backed securities): Varlığa dayalı menkul kıymetler, gelir ödemeleri ipotek, kredi kartı yükümlülükleri veya araba kredileri gibi belirli borç yükümlülükleri havuzundan gelen menkul kıymetlerdir. Fannie Mae, Freddie Mac ve Ginnie Mae tarafından ihraç edilen ipoteğe dayalı menkul kıymetler (mortgage-backed securities; MBSs), varlığa dayalı menkul kıymet türleridir. 30 Haziran 2023 tarihinde sona erecek olan belirli yeniden menkul kıymetleştirmeler dışında, yeni LIBOR tabanlı menkul kıymetler artık bu kuruluşlar tarafından ihraç edilmemektedir. Varlığa dayalı menkul kıymetlere yatırım yapılıyorsa, aracı kurumla veya yatırım danışmanıyla görüşmek istenebilir. Fannie Mae ve Freddie Mac, LIBOR geçişinin varlığa dayalı menkul kıymetlere ilişkin sahip olunan belirli varlıkları nasıl etkileyebileceği hakkında ayrıca LIBOR geçişi ile ilgili olarak gözden geçirmek istenebilecek sıkça sorulan sorular metni hazırlamıştır.
4.4. Yatırım fonları ve borsa yatırım fonları (mutual funds and exchange traded funds): Sahip olunan yatırım fonları ile borsa yatırım fonları, LIBOR geçişiyle ilgili riskleri olan bireysel hisse senetlerine, belediye tahvillerine, şirket tahvillerine, banka kredilerine ve/veya menkul kıymetleştirmelere yatırım yapmış olabilir. Aracı kurum veya yatırım danışmanıyla birlikte, LIBOR geçiş riskine ne kadar maruz kalındığını belirlemek için yatırım yapılan yatırım fonlarının ve borsa yatırım fonlarının doğasını ve karakterini değerlendirmek istenebilir. Belirli türdeki yatırım fonları veya borsa yatırım fonları, özellikle gayrimenkul, bankacılık veya sigorta sektörlerindeki şirketlere veya değişken oranlı borçlanma araçları ve banka kredileri dâhil olmak üzere belirli belediye ve şirket tahvillerine yatırım yapanlar daha yakından incelenmeyi hak edebilir. Bir fonun ana stratejileri ve risk açıklamaları izahnamesinde de incelenebilir. SEC Yatırım Yönetimi Dairesi, LIBOR geçişinden etkilenen fonları, yatırımcılara geçişin sahip oldukları varlıklar üzerindeki etkisini özel olarak tanımlayan özel risk açıklamaları sağlamaya teşvik etmiştir.
4.5. Ayarlanabilir oranlı ipotek (adjustable rate mortgages): Faiz oranının belirli bir süre sonra o sırada geçerli olan piyasa oranına göre ayarlandığı bir ipotek olan birçok ayarlanabilir oranlı ipotek, referans oranı olarak LIBOR’a bağlıdır. 2016 yılında, LIBOR’a dayalı bir faiz oranıyla konut ipoteklerinde tahmini 1,2 trilyon dolar vardı. Yatırımcının LIBOR’a dayalı ayarlanabilir oranlı bir ipoteği varsa, LIBOR geçişinden nasıl etkilenebileceğini anlamak için borç veren veya kredi hizmet sağlayıcıyla görüşmesi veya belgeleri okuması gerekir. Daha fazla bilgi için Tüketici Mali Koruma Bürosu’nun (CFPB) bloğu da okunmalıdır.
4.6. Öğrenci kredileri (student loans): Ayarlanabilir oranlı ipoteklere benzer şekilde, öğrenci kredilerinin LIBOR’a dayalı değişken oranları olabilir. Değişken oranlı bir öğrenci kredisi varsa, LIBOR geçişinden nasıl etkilenebilineceğini anlamak için borç verene veya kredi hizmet sağlayıcına danışılmalı veya belgeler okunmalıdır. Yeni bir öğrenci kredisi almak veya mevcut bir krediyi yeniden finanse etmek planlanıyorsa, karar verirken LIBOR geçişi göz önünde bulundurulmalıdır.
4.7. Diğer tüketim ürünleri (other consumer products): Kredi kartları, otomobil kredileri ve bireysel krediler ve kredi limitleri gibi diğer tüketici kredisi ürünleri de LIBOR’a dayalı değişken oranlara sahip olabilir. Yatırımcının elinde bulunan finansal ürünler, özellikle değişken faiz oranıyla işleyenler, LIBOR geçişi ışığında gözden geçirilmelidir.
5. Ek kaynaklar
- SEC’in LIBOR geçişini nasıl ele aldığını öğrenmek için, LIBOR Geçişine İlişkin Personel Beyanı, Belediye Menkul Kıymetler Ofisinin Belediye Menkul Kıymetler Piyasasında LIBOR Geçişine İlişkin Personel Beyanı ve LIBOR Geçişine İlişkin Personel Beyanı—Piyasa Katılımcıları İçin Önemli Hususlar’a bakılmalıdır.
- Ayarlanabilir oranlı ipotekler hakkında daha fazla bilgi edinmek için, CFPB’nin Ayarlanabilir Oranlı İpotekler (Consumer Handbook on Adjustable Rate Mortgages-CHARM) hakkındaki Tüketici El Kitabı kitapçığına bakılmalıdır.
- Ek yatırımcı eğitimi bilgileri için SEC’in bireysel yatırımcılara yönelik web sitesi Investor.gov’a bakılmalıdır.
- 1-800-732-0330 numaralı telefondan OIEA aranmalı, bu çevrimiçi form kullanılarak bir soru sorulmalı veya Help@SEC.gov adresinden e-posta gönderilmelidir.
- OIEA e-postasından veya RSS akışından Yatırımcı Uyarıları ve Bültenleri alınmalıdır. Twitter’da ve Facebook’ta OIEA takip edilmelidir.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.