1. Giriş
Fikri mülkiyet yönetimi, başarılı bir işletmenin önemli bir parçasıdır ve lisans anlaşmaları temel bir bileşendir. İşletmenin veya çalışanlarının fikirleri, işletmeye rekabetçi bir piyasada rekabet edilebilmesi için gereken ürünleri veya avantajları sağlar. Bu fikirler (veya çıktıları) fikri mülkiyet portföyünün bir parçasını oluşturabilir.
İnsanlar normalde fikri mülkiyet hakkında düşündüklerinde veya duyduklarında, fikri mülkiyet haklarının bu hak sahiplerine sağladığı korumaları düşünürler. Bu kesinlikle doğrudur, ancak bu hakkı başkalarına, işletmelere veya bireylere paylaşma, satma veya dağıtma kavramı daha az dikkate alınır.
Fikri mülkiyet lisanslamasının alakalı hale geldiği yer burasıdır. Fikri mülkiyet lisanslaması çok çeşitli farklı sözleşmelerle entegre edilebilirken, bu yazı temel modele odaklanacaktır: lisans sözleşmesi.
2. Lisans Sözleşmeleri (Licensing Agreements)
2.1. Lisans sözleşmesi: temel bilgiler
Fikri mülkiyet, zihnin bir şekilde korunabilen benzersiz yaratımlarını ifade eder. 1988 tarihli Birleşik Krallık Telif Hakkı, Tasarımlar ve Patentler Yasası (Copyright, Designs, and Patents Act), her gün karşılaşılan temel fikri mülkiyet biçimlerini -telif hakkı, tasarımlar ve patentler- koruyan modern yasadır. Telif hakkı (copyright), yazı (bilgisayar kaynak kodu dâhil), sanat veya dramatik performanslar gibi yaratıcı çalışmaları; tasarımlar (designs) ise, belirli bir öğenin görünümünü ifade eder. Patentler de, buluşları veya fiziksel bir işlemi gerçekleştirmenin farklı bir yolunu kapsamaktadır.
Fikri mülkiyetin başka türleri de vardır. Diğer iki ana tür, ticari markalar [1994 tarihli Ticari Markalar Yasası (Trade Marks Act) kapsamındadır] ve ticari sırlardır [2018 tarihli Ticari Sırlar (İcra, vb.) Yönetmelikleri (Trade Secrets Enforcement, etc Regulations) kapsamındadır].
Bir lisans sözleşmesi, fikri mülkiyetin nasıl lisanslanacağını, yani mülkiyet sahibinde (lisans verende) kalırken ve hangi koşullar altında başka bir tarafa (lisans alan; licensee) nasıl paylaşılacağını veya kullanıma sunulacağını kontrol eden iki veya daha fazla taraf arasındaki bir anlaşmadır.
2.2. Bir lisans sözleşmesinin temel unsurları (key elements of a licencing agreement)
Yukarıda belirtilenleri ortaya koyarken, bir lisans sözleşmesinin ilk iki temel unsuru tartışıldı: lisansı kim kime veriyor ve hangi hak veya haklar lisanslanıyor.
Bu unsurların çok önemli iki başlangıç noktası vardır.
Birincisi, lisans verenin fiilen lisans verme yetkisine sahip olduğunun sağlanmasının gerekli olmasıdır. Çoğu durumda, bu açık olacaktır -bir telif hakkının ilk sahibi yazardır. Ancak, bir lisans verenin kendi lisansı kapsamında bir fikri mülkiyet hakkına sahip olduğu ve bu nedenle telif hakkını üçüncü bir tarafa alt lisans verdiği (aşağıda daha ayrıntılı olarak ele alınmıştır) bir durum olabilir. Ayrıca bir başka yaygın durum da bir yüklenici tarafından o işletmenin çalışanı yerine o işletme için geliştirilen fikri mülkiyettir. Aksi yönde yazılı bir delil bulunmaması halinde, kanuni durum, yüklenicinin tazminat karşılığında oluşturduğu işletme/iş ürünündeki fikri mülkiyetin sahibi olduğu yönündedir. Bu, ileride zorluklara yol açabilir ve herhangi bir lisans sözleşmesi açısından bakıldığında, aslında etkili, uygulanabilir bir lisans olmayacaktır. Bu nedenle çoğu lisans sözleşmesi, lisans verenin ilgili fikri mülkiyetin sahibi olduğuna veya alt lisans verme hakkına sahip olduğuna dair garantisini içerir.
İkinci unsur eşit dikkat gerektirmektedir. Diyelim ki işletmenin ürünlerinin açıklamalarını içeren bir broşür lisanslanmak isteniyor. Kopya ve resimlerin telif hakkı onlara eklenmiş olacaktır, ancak işletmenin logosu aslında bir ticari marka olabilir. Lisans sözleşmesi her iki fikri mülkiyet türünü de kapsamıyorsa, lisans veren ve lisans alan olumsuz etkilenecektir. Lisans veren, fikri mülkiyet portföyünün önemli bir kısmı üzerindeki kontrolünü potansiyel olarak kaybetmiş olacaktır ve lisans alan, kanunen almadığı bir şey için ödeme yapabilir.
Bir lisans sözleşmesinin tartışmaya değer üç temel unsuru daha vardır:
a) Lisansın kapsamı (scope of the licence): Lisans sözleşmesinin kapsamı, tarafların ihtiyaçlarını karşılamak üzere uyarlanabilir. Ortak müzakere noktaları aşağıdaki konular etrafındadır.
- İzin verilen kullanım (permitted use): başka bir deyişle, lisans alanın lisansıyla neler yapabileceği yazılım lisans anlaşmalarında, lisans alanın (telif hakkının mevcut olduğu) kaynak kodunu değiştirme hakkını sınırlayan kısıtlamalar görmek yaygın bir durumdur. Bunun başka bir yönü, lisans konusunun kullanılabileceği yoldur -yine, bir yazılım lisansı, belirli kabul edilebilir ve yasaklanmış kullanım türlerini içermeye çalışabilir. Ancak bu, her türlü fikri mülkiyeti kapsayabilir; Örneğin bir işletme, ticari markasının belirli bağlamlarda kullanılmasına izin vermeyebilir.
- Alt lisanslama (sublicensing): lisans veren, lisans alana lisansı başka bir tarafa devretme yetkisi verebilir veya vermeyebilir ve bu alt lisansın koşulları daha fazla müzakere edilebilir.
- Devir (transfer): Bir lisans alan, lisans verenin rızasını (genellikle bir grup kuruluşu) almaksızın lisansı başka bir kuruluşa devretme hakkını elde etmeye çalışabilir; bu, birleşmeler veya kurumsal yeniden yapılanma ile ilgili hale gelir.
- Bölgesel haklar (territorial rights): fikri mülkiyet kullanımı belirli bölgelerle sınırlı olabilir (ülke veya diğer coğrafi bölgelere göre).
- Münhasırlık (exclusivity): lisans alan genellikle lisans verene ‘münhasır olmayan’ (non-exclusive) bir lisans vermek ister, yani diğer lisansları üçüncü şahıslara istediği gibi vermekte özgürdür. Münhasır bir hibe, lisans alanın, lisansın tek sahibi olduğu anlamına gelir ve bu da lisansı kendisi için daha değerli kılar.
- İptal/Cayma (revocation): Taraflar, bir lisansın iptal edilebileceği veya askıya alınabileceği belirli koşullar üzerinde anlaşmaya veya bu hakkı tamamen kısıtlamaya çalışabilir.
- Hakkın yürütülmesi (conduct of rights): eğer dava potansiyel bir riskse (neredeyse her zaman öyledir), taraflar üçüncü bir tarafa kimin dava açacağı konusunda anlaşmalıdır.
b) Ödeme ve telif ücretleri (payment and royalties): Açıkçası, taraflar mevcut en iyi tazminat koşullarını güvence altına almak isteyeceklerdir. Dönem ödemesi genellikle, lisans süresi boyunca hakları güvence altına almak için belirli bir götürü tutarı (aşağıda tartışılmıştır) veya aylık belirli bir ödemeyi (yani bir abonelik) ifade eder. Telif hakkı, tipik olarak, lisans sahibinin kullanımı için ödemesi gereken belirli bir tutarı (genellikle yüzde olarak ifade edilir) ifade eder. Örneğin, bir sanatçı satılan her albüm için veya daha modern bağlamda bir şarkı bir son kullanıcı tarafından her dinlediğinde (veya bir grup olayda) bir telif hakkı ödemesi alır.
c) Fesih veya yenileme (termination or renewal): Herhangi bir sözleşme gibi, lisans sözleşmeleri de belirli bir süre sonra tarafların (veya bir tarafın) seçimine bağlı olarak süreli olabilir, otomatik olarak yenilenebilir veya yenilenebilir. Fikri mülkiyet haklarından küçük bir fark, bunların ‘kalıcı’ (perpetual) olarak verilebilmesidir. Cayma hakkı (right of revocation) yoksa lisans sözleşmesinin taraflar var olduğu sürece veya hak sona erene kadar devam ettiği durumlar olabilir. Örneğin telif hakkı, yazarın ölümünden sonra 70 yıl devam eder.
2.3. Faydalar ve riskler
Lisans anlaşmalarıyla ilgili faydalar ve riskler, eşit derecede en yaygın yasal düsturlardan birine tabidir: ‘duruma göre değişir’ (it depends).
En geniş anlamda, lisans anlaşmaları, lisans verene (licensor), aksi takdirde fikri mülkiyetinin (intellectual property) kontrolünü elinde tutarken elde edemeyeceği bir gelir akışı sağlar. Bu kontrolün kapsamı, birçok yönden, yukarıda tartışılan lisans sözleşmesinin hükümlerine tabidir.
Ancak, bir lisans verenin, hemen hemen her ticari anlaşmada ortak olan fikri mülkiyetin kullanımını kontrol etme kabiliyeti üzerinde daha olgusal meseleler de vardır. Hakları korumak için, kötü bir oyuncuya karşı nihai seçeneğin dava açmak olduğu sonucu çıkar. Ancak lisans alanın, lisans sözleşmesinin şartlarını ihlal etmesi durumunda kaybı telafi edecek kaynakları olmayabilir. Veya müşterilere yaygın olarak tavsiye edildiği gibi, lisans sahibi, bir İngiliz kararının uygulanmasına elverişli olmayan bir yargı alanında bulunabilir. Öyle olsa bile, bu süreç lisans veren için çok pahalı olabilir; etkin bir şekilde, lisans verenin fikri mülkiyetini küçük bir kazanç için büyük riske attığı anlamına gelir. Fikri mülkiyet ihlali ve hırsızlık son derece yaygındır, Önde gelen markalar, lisans anlaşmalarının su geçirmez olduğu durumlarda bile yaptırım için milyarlar harcıyor. Lisans veren, fikri mülkiyetini üçüncü taraflarla paylaşırken her zaman durumun gerçeklerini göz önünde bulundurmalıdır.
Bu genel nokta bir yana, bazı lisans anlaşmalarının çok açık avantajları vardır. Malların dağıtımı bağlamlarında, lisans anlaşmaları, lisans verenin dağıtım ağının faydalarını, bu ağları kendileri kurmanın ilgili maliyetlerini üstlenmeden ortaya çıkarabilir. ‘Nestlé’nin Starbucks ile yaptığı lisans sözleşmesi buna bir örnektir. Aynı şekilde, lisans verenler kendi rekabetçi fikri mülkiyetlerini geliştirirken harcanan zamandan ve emekten tasarruf etmekten ve başkalarının eserlerine erişim satın almaktan yararlanabilirler. ‘Spotify’, platformundaki müzik ve diğer medyaların tüm fikri mülkiyet haklarını satın almak zorunda kalsaydı geçerli bir işletme olmazdı ki; bunun yerine kullanıcıları uygulamasına çekmek için ücret ve telif ücreti öder.
Bu, doğal olarak başka bir artı veya eksiye yol açar. Bir lisans sözleşmesinin lisans alanın performansına dayandığı durumlarda, bu, lisans alanın nasıl performans gösterdiğine bağlı olarak hem bir iyileştirme hem de bir dezavantaj olabilir. Mal bağlamında, lisans alanın ürünleri satma ve sonuç olarak lisans verenin fikri mülkiyetini gerçekleştirme veya geliştirme becerisi, personelin kapasitesine, bölgedeki bağlantılara vb. bağlı olsun, tamamen bir lisans alanın ürünleri ne kadar iyi satabildiğine bağlı olabilir. Pek çok durumda olduğu gibi, lisans veren her zaman işleri lisans alandan daha iyi yapıp yapamayacağını düşünmelidir.
2.4. Pazarlık ipucu (negotiation tip)
Bir lisans sözleşmesi müzakeresi, diğer herhangi bir ticari müzakereden farklı değildir. Yukarıdaki noktaları kesin olarak akılda tutarak, her iki taraf da ihtiyaçlarına uygun bir lisans sözleşmesi müzakere etmek veya uymuyorsa çekip gitmek için iyi bir konumda olacaktır.
Bununla birlikte, müşterilerle tartışmanın sevildiği bir ipucu fiyattır. Bu her zaman ticari bir noktadır, ancak burada biraz yasal arka plan yararlı olabilir.
Mahkeme, fikri mülkiyet ihlali davalarında miktarı (bir tarafın diğerine ne kadar borçlu olacağını) değerlendirirken, bir hesaplama yöntemi ‘varsayımsal lisans ücretidir’ (hypothetical licence fee). Zararlar (veya kâr kaybı), ihlal edenin lisansı bir lisans sözleşmesi veya başka bir sözleşme mekanizması aracılığıyla uygun şekilde almış olması durumunda ödemek zorunda kalacağı varsayımsal bir lisansın değerine göre değerlendirilir.
Bu yasal noktada, değerin her zaman lisans alanın ne kadar ödemeye istekli olacağıyla değil, diğer üçüncü tarafların fikri mülkiyeti lisanslamak için ne kadar ödemeye istekli olacağıyla ilgili olduğu ticari bir gerçeklik vardır. Başka bir istekli alıcı isteyerek devreye girerse, o zaman değerlenmesi gerçekçidir. Eğer istemezlerse veya fikri mülkiyeti kullanmaya istekli başka bir üçüncü taraf yoksa potansiyel lisans sahibi avantajlıdır. İşletmenin fikri mülkiyet portföyü geliştirilirken veya lisansla bir portföy edinmek istendiğinde, bu akılda tutulması gereken çok yararlı bir noktadır.
3. Sonuç
Fikri mülkiyet ile uğraşmak ve lisans sözleşmelerini müzakere etmek, ticari yaşamın karmaşık, ancak sıklıkla karşılaşılan bir alanıdır. Bir lisans anlaşması, önemli ticari faydaların kilidini açabilir, ancak dikkatsiz olanlar için pek çok tuzak vardır. Bir anlaşmazlık durumunda, Mahkeme’nin hakları savunacağına güvenilemez. Güçlü ve baştan sona düşünülmüş bir lisans sözleşmesi, fikri mülkiyet portföyünü korumak ve kullanmak için doğal ilk adımdır.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.