Massachusetts Eyaleti ‘Netflix’i Vergilendirmeli midir?*

1. Giriş

Massachusetts Temsilciler Meclisi’ne sunulan bir yasa tasarısı, dijital akış hizmeti sağlayıcılarının brüt gelirlerine yeni bir vergi uygulayarak topluluk medya programlaması için finansmanı genişletecektir. Duygu anlaşılabilir, ancak önerilen çözüm arzulanan çok şeyi bırakıyor.

Belediye tarafından işletilen yerel erişimli televizyon kanalları, yöre sakinlerinin topluluk olayları hakkında bilgi edinmek için kullanabilecekleri gösterişsiz istasyonlar, geleneksel olarak kablo hizmeti sağlayıcılarına uygulanan ücretlerle finanse edilmiştir (en azından kısmen). İzleyiciler video tüketimini kablolu içerikten akış hizmetlerine (Netflix, Amazon Prime Video, vb.) kaydırdıkça, yerel medya kanalları için gelir desteği azalmıştır. Bu düşüşü telafi etmek için H.74, akış şirketleri tarafından Massachusetts abonelerinden toplanan brüt gelirlere %5 vergi uygulayacaktı. İnternet tabanlı akış hizmetlerinin tüketimini vergilendirmede yanlış bir şey yok, ancak H.74’te önerilen yöntem ciddi şekilde kusurludur. Bu hizmetleri vergilendirmenin tercih edilen yolu satış vergisi matrahına dâhil etmektir. Önerildiği gibi, anılan yasa tasarısı, süreçteki tarafsızlık ve şeffaflık politika ilkelerini (policy principles of neutrality and transparency) ihlal ederken, yanlış varlık için yanlış varlık için yanlış oranda vergilendirecektir.

2. Akış için Kablo Ücretleri Neden Uygulanmamalıdır?

H.74, kablolu yayın şirketlerine uygulanan franchise ücretini yansıtan bir brüt gelir vergisi (gross receipts tax-GRT) uygulayarak kablo şirketlerinin ve akış şirketlerinin vergi muamelesini eşitlemeye çalışmaktadır. 47 U.S.C. §542’deki federal yasa, yerel yönetimlere, kamu geçiş haklarına özel erişimlerini telafi etmek için kablo hizmeti sağlayıcılarına brüt gelirlerin %5’ine kadar bir franchise ücreti uygulama yetkisi vermektedir. Verginin ardındaki mantık, kablo şirketlerinin kamuya açık yollarda, arazilerde veya kamu hizmetlerinde veya altında gelir getiren fiberoptik veya koaksiyel kablolar kurmasına ve sürdürmesine izin verilmesinden kâr elde etmesidir ki, bu nedenle yerel yönetimlere telafi edici bir ücret ödemeleri gerekir. Kablo şirketlerinde bir brüt gelir vergisinin durumunu bir kenara bırakırsak, milletvekillerinin bu mantığı akış sağlayıcılarını da kapsayacak şekilde genişletme girişimi ciddi şekilde kusurludur.

Akış hizmetleri, içeriklerinin iletilmesinde belirli geçiş haklarından yararlanırken, bu içeriği genellikle kablo hizmeti sağlayıcılarının kurulum ayrıcalığı için devlete zaten ödediği aynı ekipman aracılığıyla iletirler. Yayın akış hizmetleri (streaming services) üzerindeki vergilere ilişkin analizimizde daha önce gözlemlediğimiz gibi, yerel yönetimler, akış hizmetlerinin bir “kamu hizmeti” (utility) olduğunu ve elbette kamu ve özel mülkiyetten geçen hatlara güvenen ve kamu yetkilerinin devlet yetkilerinden yararlanan elektrik ve telefon şirketlerine konulan aynı tür vergilere tabi olduğunu iddia ediyor. Ancak akış şirketleri, kablo şirketinin altyapısına sırtını dönebilirken, kablo şirketi zaten bu kamu geçiş haklarını kullanma ayrıcalığının bedelini ödüyor. O zaman belirttiğimiz gibi, hiç kimse bir bakkal sahibine veya müşterisine, ürünleri mağazaya kamu geçiş hakkıyla taşımak için hâlihazırda yakıt vergileri ve geçiş ücreti ödemiş bir teslimat kamyonunun hizmetlerinden yararlanmak için ilave bir nakliye vergisi ödemesini önermez.

Ayrıca, akış içeriğinin önemli bir kısmı, genellikle kamu geçiş haklarına (public rights-of way) erişime dayanmayan hücresel ağlar ve sinyaller yoluyla iletilir. Akış hizmetleri, kamu hizmeti altyapısına dayandığı ölçüde, akış yapmayan sitelerden (non-streaming sites) daha fazla bağımlı değildir. Ancak, internet üzerinden yayın yapan şirketlerle aynı iletim hatları üzerinden satış yapan veya statik içerik dağıtan internet tabanlı şirketler tasarıda önerilen vergiden muaftır.

Kablo şirketleri, akış şirketlerinin yüksek bant genişliği koşullarından endişe duyuyorsa, bu kendi başına devlet vergi müdahalesini gerektirmez. Kablo şirketleri, özel müzakereler yoluyla internet servis sağlayıcılarıyla ticari kaygıları çözebilir. Başka bir yerde yazmış olduğumuz gibi, “akım şirketleri [zaten] olağan vergi dizisini ödüyorlar—kurumlar gelir vergileri, emlak vergileri, işsizlik sigortası vergileri [ve] ticari satın alımlarının bazılarında satış vergileri…. Sırf bu geçiş haklarını kullanan şirketlerle rekabet halinde oldukları için akışa özgü bir vergi eklemenin veya akış hizmetlerine bir geçiş hakkı vergisi uygulamanın gerçek bir gerekçesi yoktur.

3. Tüketiciler Vergi Ödediklerini Bilmelidir

İkinci olarak, H.74 vergilendirmede şeffaflık ilkesini ihlal etmektedir. Tasarı, akış şirketlerinin brüt gelir vergisini İngiliz Topluluğu’na (the Commonwealth) havale etmesini gerektiriyor, ancak yasama organı nihayetinde vergi yükünü kimin üstleneceğini dikte edemiyor. Kablo hizmeti sağlayıcılarına uygulanan bayilik ücreti veya telekomünikasyon sağlayıcılarına uygulanan 911 ücretleri gibi, politika yapıcılar da akış şirketlerinin tüm vergiyi tüketicilere yansıtmasını beklemelidir. Pazar araştırması, genel olarak akış hizmetlerinin çoğunlukla esnek olmadığını gösteriyor; bu, tüketicilerin talep ettiği akış aboneliklerinin sayısının fiyattaki bir değişikliğe göre çok az değiştiği anlamına geliyor. Bunun büyük bir kısmı, alternatifler (uydu veya kablo hizmetleri; satellite or cable services) hâlâ akış hizmetinden çok daha pahalı olduğundan, tüketicilerin tüketimi başka bir yere kaydırma ihtimalinin düşük olmasından kaynaklanmaktadır. Böylece, akış şirketleri muhtemelen tüm vergiyi tüketicilere aktarmayı başaracaktır. Tasarı bu dili kullanmaktan kaçınsa da, nihai durum, Massachusetts akış hizmeti aboneleri üzerinde ince örtülü bir vergi artışıdır.

4. İçerik Dağıtımına Eşit Davranmak

Massachusetts eyaleti yasama organı, tarafsızlığı ve vergi akışı hizmetlerini kablolu yayınla aynı şekilde teşvik etmek istiyorsa, bunu yapmanın en uygun yolu, yeni bir brüt gelir vergisi dayatmak değil, bu hizmetleri (ve diğerlerini) satış vergisi sistemine dâhil etmektir. Çoğu eyalet, geniş tabanlı brüt gelir vergisi adaletsiz ve ekonomik olarak zarar verici buldukları için onlarca yıl önce terk etmiş olup, işletmelerin gelirlerini herhangi bir maliyet veya kâr marjı kabul etmeden vergilendiriyor ve brüt gelir vergisi hâlâ dar bir faaliyet yelpazesi için mevcut olsa da, genişlemeleri -özellikle geniş yeni hizmetler- ekonomik olarak istenmeyen bir durumdur.

Tersine, bir satış vergisi sistemini yalnızca fiziksel mallarla sınırlayan hiçbir ekonomik gerekçe yoktur. İdeal satış vergisi yapısı, nihai tüketim amaçlı geniş bir mal ve hizmet tabanını (işletme girdileri hariç; excluding business inputs) düşük bir oranda vergilendirir. Akış, uydu ve kablo hizmeti abonelikleri şüphesiz nihai tüketim için satın alınır. Massachusetts eyaletinin satış vergisi oranı şu anda %6,25 olmasına rağmen, tabana daha geniş bir tüketici hizmetleri yelpazesi dâhil edilirse, bu kadar yüksek kalması gerekmez (ve kalmamalıdır). Aslında, en geniş satış vergisi tabanına sahip beş eyaletin ortalama oranı %4,475’tir. Massachusetts bu oranı uygulasaydı, ülkedeki en düşük sekizinci eyalet oranına ve ikinci en düşük eyalet ve ortalama yerel satış vergisi oranına sahip olacaktı.

Satış vergileri genellikle, düşük gelirlileri yüksek gelirlilerden daha yüksek bir efektif oranda vergilendiren, gerileyen bir vergilendirme biçimi olarak eleştirilir. Bu iddiada bazı gerçekler vardır, çünkü daha yüksek gelirli bireyler, gelirlerinin çoğunu Massachusetts politika yapıcılarının İngiliz Topluluğu’ndaki (the Commonwealth) satış vergisinden geniş ölçüde muaf tuttukları hizmetlere harcarlar. Satış vergisi tabanına çok çeşitli tüketici hizmetlerinin dâhil edilmesi, satış vergisinin gerilemesini azaltacak ve eyaletin satış vergisi oranının (sales tax rate) düşürülmesini kolaylaştıracaktır ki; bu, şüphesiz düşük gelirlilere yardımcı olacak ve eyaletin vergi rekabet gücünü artıracak bir politika değişikliğidir.

Kamu maliyesi söz konusu olduğunda, hükümetler, bileşenlerinin talep ettiği kamu malları ve işlevlerinin finansman maliyeti ile orantılı olarak vergi toplama yetkisine (authority to collect taxes commensurate with the cost of funding the public goods and functions demanded by their constituents) sahiptir. Ancak serbest piyasa ekonomisinde, hükümetlerin de bu gücü ekonomiye en az zarar verecek şekilde kullanma sorumluluğu vardır. Bu amaçla, vergi politikaları benzer ürünler ile vergi mükelleflerini aynı şekilde ele almalıdır. Hükümetler bir verginin ne zaman ve kimden alınacağını açıkça belirtmelidir. Vergi politikaları bir grubu diğerine tercih etmemeli ve bunlara uyulması ve uygulanması kolay olmalıdır. H.74 bu alanlarda kusurludur.

H.74’ün amacı, kablo şirketleri gibi akış şirketlerini kamu geçiş hakkının kullanımı için vergilendirerek yerel erişimli televizyon istasyonları için kaybedilen geliri değiştirmektir, ancak bu teklif yeni bir sektörü eski bir vergi sistemine zorlar ve bunu verimsiz bir şekilde yapar. Massachusetts gibi eyaletler dijital akış ve indirme hizmetlerini vergilendirmek istiyorlarsa, bunu, yeni özel tüketim vergileri icat etmek veya yeni ekonomiyi köhne bir vergi sistemine uydurmak yerine -tercihen orantılı oran indirimleriyle birlikte daha geniş reformların bir parçası olarak- bunları satış vergisi matrahlarına dâhil ederek yapmalıdırlar.

1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu [merhume Anası (1947-10 Temmuz 2023) Erzurum/Aşkale; merhum Babası ise Ardahan/Çıldır yöresindendir]. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte);
Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte) başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003), Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004) ile Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II, Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021), Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021), Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021), Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022), Ticari Mevzuat Notları (2022), Bilimsel Araştırmalar (2022), Hukuki İncelemeler (2023), Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024) başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 2 bini aşkın Telif Makale ve Yazı ile Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak vazgeçilmez ilkesidir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.