‘Şeffaflık’ Tek Başına Hesap Verebilirliğe Yol Açmaz

Araştırmalar, ‘hedeflenmemiş’ şeffaflığın (untargeted transparency) hesap verebilirliği geliştirmek yerine azaltabileceğini öne sürmektedir. Geleneksel görüş, şeffaflığın etkili bir etik ve yasal uyum programının merkezinde yer aldığını ve hatta genel olarak iş başarısını mümkün kıldığını öne sürerken; başkaları şeffaflığın yarardan çok zarar getirebileceğini öne sürmektedir.

Kuruluşlar kimin en fazla bilgiyi kendi paydaşlarıyla paylaşabileceği konusunda rekabete girdikçe şeffaflık moda bir kelime haline gelmiştir. Kişisel veri işleme uygulamaları, tedarik zincirleri veya ticari işlemler olsun, şeffaflık, etkili bir etik ve yasal uyum programının ve gelecekteki iş başarısının ön koşulu olarak giderek daha fazla görülmektedir. Kavramın popülaritesine rağmen kurumsal suiistimalleri azaltmadaki rolü tam olarak anlaşılamamıştır.

Şeffaflığın etik olmayan davranışların önlenmesinde merkezi bir öneme sahip olduğu yaygın olarak belirtilmektedir; ancak şeffaflık ve dürüstlük arasındaki etkileşim her zaman bu kadar basit değildir. Neden? Davranışsal çalışmaların bize neler söylediğine daha yakından bakalım.

Şeffaflık hesap verebilirliği ifade eder. Bir kişinin davranışının başkaları tarafından görülebildiği algısı, karar vermede kendine hizmet eden gerekçeleri uygulamayı daha da zorlaştırır çünkü insanlar başkalarına ahlaki görünmeyi severler. Tek başına hareket ederken, eylemlerinin ahlaklı olduğuna ikna olan tek kişi bireydir.

Dışarıdan gözlemciler dâhil olduğunda durum daha az basittir; etik olmayan seçimin yükünü hafifletmek için öne sürülen bir bahaneyi tespit edebilirler. Şeffaflık ve hesap verebilirlik mekanizmaları (transparency and accountability mechanisms), bireyin ahlaki hareket alanını azaltarak etik olmayan davranış riskini azaltabilir.

Bununla birlikte, davranışsal araştırmaların ilginç ve mantık dışı bulgularından biri şeffaflığın ahlaki sorumluluğun yayılmasına (diffusion of moral responsibility) yol açabileceğidir: Bilgiyi açıklayan kişi, açıkça kabul edildiğinde önyargılarına göre hareket edebileceğini hisseder. Açıklamayı yapan kişinin “eğer bu bir sorunsa biri bana söyler” (if this is a problem, someone would tell me) diye düşünmesi nedeniyle harekete geçme sorumluluğu bilgiyi alan kişiye geçmektedir.

Üstelik bazı durumlarda, bir kamuyu aydınlatma açıklaması, bu açıklama yapılmadan gerçekleşebilecek olandan daha fazla önyargılı davranışa yol açabilir. Amerika Birleşik Devletleri (ABD) şirketlerinden “56” aktif ve deneyimli şirket yöneticisinin katıldığı akıllı bir deneyde araştırmacılar, en üst düzey yöneticiler (CEO) ve yönetim kurulu üyeleri arasındaki dostluk bağlarının kamuya açıklanmasının yöneticilerin bağımsızlığı ve nesnelliğindeki bozulmayı azaltıp azaltmayacağını veya şiddetlendireceğini araştırmışlardır.

Şaşırtıcı bir şekilde, ilişkilerin ifşa edilmesi yöneticilerin davranışlarını kötüleştirmiştir. Bu etki, ahlaki ruhsatlandırma olgusuyla açıklanabilir: “kötüyü” haklı çıkarmak için tek bir “iyi” eylemin kullanılması (bizim durumumuzda, bir çıkar çatışmasının ifşa edilmesi).

Bu bulguların yasal uyum uzmanları için önemli sonuçları vardır. Şeffaflık kendi başına bir amaç değildir ve sandığımız gibi kamuyu aydınlatma (disclosure) tek başına her derde deva değildir. Açık bir alıcının olmadığı ve açıklanan bilgilere göre eyleme geçilmediği “hedefsiz” şeffaflığın hesap verebilirliği artırması değil azaltması muhtemeldir. Davranışsal açıdan bakıldığında şeffaflık için baskı yapmak ancak bir diyaloğu tetiklediğinde işe yarayacaktır.

Çıkar çatışmasının açıklanması önemlidir, ancak düzenli kontroller yapılmazsa ve çalışanlara geri dönüş sağlanmazsa bunun olumlu etkisi ortadan kalkabilir. Başka bir deyişle şeffaflık, etik olmayan davranışlarla mücadele için bir ön koşul olsa da tek başına yeterli değildir. Şeffaflığın, ilgili paydaşlarla aktif bir şekilde etkileşime geçilerek tamamlanması gerekmektedir. Ancak bu, anlamlı sonuçlar doğurabilir.

Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.