Amerika Birleşik Devletleri (ABD), teknolojik üstünlüğünü korumak için benzeri görülmemiş bir hamleyle, yapay zekâ çiplerinden üretim ekipmanlarına kadar her şeyi etkileyen tarihin en kapsamlı yarı iletken ihracat kontrollerini yürürlüğe koymuştur. Bu karmaşık düzenlemeler yalnızca Çin’e yapılan doğrudan ihracatları etkilememekte; küresel tedarik zincirinin tamamına ulaşmakta ve ürünlerinin veya faaliyetlerinin kurallar kapsamına girdiğinin farkında olmayan dünya çapındaki şirketler için uyum zorlukları yaratmaktadır.
Son iki yılda, ABD, yapay zekâ çipleri de dâhil olmak üzere gelişmiş bilgi işlem öğeleri ve yarı iletken üretim ekipmanları ile ilgili olarak, ABD-Çin stratejik rekabetinin bir imza unsuru olarak, tarihinin en kapsamlı, karmaşık ihracat kontrollerini yayınlamıştır. Bu kurallar, ürünlerinin ABD ulusal güvenlik odağının zirvesinde ihracat kontrollerine tabi olduğunu fark etmeyen şirketler için önemli zorluklar ortaya koymaktadır. Dahası, bu kurallar, Çin ve diğer ülkelerde çip üretimini desteklemek için ABD öğelerinin aşağı akış kullanımına geniş bir şekilde uygulanmakta ve bu da şirketler için gerekli özeni özellikle zorlaştırmaktadır.
Washington’da yeni bir başkanlık yönetimi göreve başlamaya hazırlanırken, bu zorluklar ABD-Çin ilişkilerine takılıp kalan şirketler için daha da acil hale gelebilir.
- İhracat Yönetimi Düzenlemeleri
ABD Ticaret Bakanlığı Sanayi ve Güvenlik Bürosu (Department of Commerce’s Bureau of Industry and Security) tarafından düzenlenen ABD İhracat İdaresi Yönetmelikleri[1] (Export Administration Regulations), bazı ikili kullanımlı ürünlerin belirli ülkelere ve belirli son kullanımları ve son kullanıcıları desteklemek için akışını kontrol eder. Özellikle, İhracat İdaresi Yönetmelikleri (1) Amerika Birleşik Devletleri’nde bulunan; (2) nerede bulunursa bulunsun ABD menşeli olan; (3) ABD menşeli olmayan ancak “önemsiz” (de minimis) düzeyinden daha fazla “kontrollü” ABD menşei içeren ve (4) ABD menşeli olmayan ancak İhracat İdaresi Yönetmeliklerine tabi olan belirli teknoloji veya yazılımın “doğrudan ürünü” olan mallar, yazılımlar ve teknolojiler için geçerlidir. Buna ek olarak, İhracat İdaresi Yönetmelikleri, dünyanın neresinde bulunursa bulunsun, ABD’li bireylerin belirli faaliyetlerini düzenler.
- Yarı İletken Endüstrisi İhracat Kontrollerine Genel Bakış
Ekim 2022 ve 2023 ila Nisan 2024’teki üç tur kural koyma sürecinde Ticaret Bakanlığı Sanayi ve Güvenlik Bürosu, (1) yapay zekâ geliştirmeye güç veren gelişmiş düğüm yarı iletkenleri, (2) yarı iletken üretim ekipmanı (semiconductor manufacturing equipment) ve (3) gelişmiş bilgi işlem öğelerinin ve yarı iletken üretim ekipmanının geliştirilmesi veya üretimi için desteği kapsayan nerede bulunursa bulunsun kapsamında kontroller yayınlamıştır. Ticaret Bakanlığı Sanayi ve Güvenlik Bürosu önlemleri, Çin ile doğrudan veya dolaylı olarak çok çeşitli işlemleri kısıtlamakta ve ayrıca Orta Doğu’dakiler de dâhil olmak üzere diğer ülkelerle yapılan işlemleri kapsamaktadır. Söz konusu kurallar, dünya çapında neredeyse tüm yarı iletken değer zincirini kapsayan nefes kesici bir kapsama sahiptir.
Yarı iletkenlere odaklanmanın sebebi nedir? Son yıllarda, ABD yürütme organı yetkilileri, her iki partideki yasa koyucular ve ulusal güvenlik düşünce liderleri, gelişmiş yarı iletkenleri ve ilgili küçük ve orta büyüklükte işletmeleri (KOBİ) olası askeri uygulamalara sahip yapay zekânın geliştirilmesinde olmazsa olmaz veya tamamen elzem olarak görmeye başladılar. Özellikle, bu endişelerin odak noktası Çin ve onun ABD ile teknolojik ve askeri eşitlik çabası olmuştur ki; bu, Hint-Pasifik güvenliği ve küresel jeopolitik düzen için önemli sonuçlar doğurmaktadır.
Buna göre, ABD makamları, Ticaret Bakanlığı Sanayi ve Güvenlik Bürosu kurallarının, ABD’nin kritik teknoloji akışını güvence altına alan ve ABD’nin askeri üstünlüğünü koruyan, ihracat kontrollerinde paradigmayı değiştiren, nesiller arası bir değişiklik olmasını amaçlamaktadır. Bu, geniş iki partili desteğe sahip, ABD’nin temel ulusal güvenlik endişelerinden biridir.
Mezkûr kurallar nasıl işliyor ve bu hedeflere nasıl ulaşıyorlar? Bilhassa:
2.1. Özellikle kontrol edilen öğeler/hedefler (specifically controlled items/destinations)
Kurallar, İhracat İdaresi Yönetmelikleri kapsamındaki ticaret kontrol listesinde (commerce control list) Çin’e ve Çin’e yönlendirme veya Çin tarafından veri merkezi kullanımı riski taşıyan düzinelerce başka yere ihracatı kısıtlanmış yonga, bilgi işlem ürünü ve KOBİ türlerini özel olarak tanımlamaktadır. Bu hedefler arasında Asya ve Orta Doğu da yer almaktadır.
- Özellikle, bu, belirli entegre devreleri “toplam işlem performansı” [total processing performance (bir çip üzerindeki işlem birimlerine göre bilgisayar hesaplamalarının bir ölçüsü)] ve performans yoğunluğu (toplam işlem performansının tek bir entegre devre üzerindeki silikon alanına bölünmesi) temelinde kapsayan ihracat kontrol sınıflandırma numarası (export control classification number) 3A090’ı içerir.
- Yarı iletken üretim ekipmanı ile ilgili olarak kurallar, epitaksiyel büyüme, aşındırma ekipmanı, biriktirme ekipmanı ve muayene ekipmanı için tasarlanmış belirli ekipmanları kontrol etmektedir.
2.2. Genişletilmiş “yabancı doğrudan ürün” kuralı (expanded “foreign direct product” rule)
Ticaret Bakanlığı Sanayi ve Güvenlik Bürosu önlemleri, İhracat İdaresi Yönetmeliklerinin kapsamını, ABD teknolojisinin veya yazılımının “doğrudan ürünü” olan geniş bir ABD dışı ürün yelpazesine uygulamak için önemli ölçüde genişletmektedir. Bu, İhracat İdaresi Yönetmelikleri yargı yetkisini, ABD’nin gerçekte ürettiğinin çok ötesinde, dünya çapındaki ürünler üzerinde kullanma etkisine sahiptir. Bu, anılan kuralları destekleyen stratejinin çok önemli bir yönüdür. ABD, dünyadaki yarı iletkenlerin nispeten küçük bir bölümünü üretse de, Ticaret Bakanlığı Sanayi ve Güvenlik Bürosu’nun “yabancı doğrudan ürün” kuralı aracılığıyla azami etkiyle yararlandığı bilgi birikimi ve tasarım yazılımı açısından değer zincirine büyük katkıda bulunmaktadır.
2.3. Kısıtlı ülkelerdeki/nihai ana şirkete bağlı olan şirketlere yönelik kısıtlamalar (restrictions on companies headquartered in/with ultimate parent in restricted countries)
Kurallar yalnızca Çin’e ve diğer kısıtlanmış ülkelere yapılan ihracat için değil, aynı zamanda merkezi kısıtlanmış ülkelerde bulunan veya nihai ana şirketleri kısıtlanmış ülkelerde bulunan, kısıtlanmamış ülkelerdeki şirketlere yapılan ihracat için de geçerlidir.
2.4. ABD vatandaşı kısıtlaması (United States person restriction)
İhracat İdaresi Yönetmelikleri, ABD’li tüzel kişiler, ABD vatandaşları ve daimi ikamet edenler de dâhil olmak üzere ABD’li kişilerin belirli yargı bölgelerinde belirli entegre devrelerin geliştirilmesini veya üretimini desteklemesini yasaklamaktadır.
2.5. Son kullanım kontrolleri (end-use controls)
Ticaret Bakanlığı Sanayi ve Güvenlik Bürosu kuralları, İhracat İdaresi Yönetmeliklerine tabi belirli öğelerin aşağıdaki amaçlarla kullanılmak üzere ihraç edilmesi için bir lisans gerektirir:
- Çin’de veya başka bir kısıtlı ülkede bulunan “ileri düğüm” tesisinde entegre devrelerin geliştirilmesi veya üretimi;
- Çin’de veya başka bir kısıtlı ülkede bir “süper bilgisayarın” geliştirilmesi, üretimi, işletilmesi, kurulumu, onarımı, revizyonu veya yenilenmesi veya
- Belirli “ön uç” KOBİ’lerin geliştirilmesi veya üretimi.
- Uyum Zorlukları
Ticaret Bakanlığı Sanayi ve Güvenlik Bürosu, kuralların tüm yarı iletken değer zinciri üzerinde maksimum etki yaratmasını amaçlamıştır, yani İhracat İdaresi Yönetmelikleri kapsamında izin verilen en geniş ölçüde ABD yargı yetkisinin sektöre yansıtılması. Ticaret Bakanlığı Sanayi ve Güvenlik Bürosu, bu açıdan başarılı olmuştur, çünkü kurallar yalnızca gelişmiş yongalar ve KOBİ’ler için değil, aynı zamanda şunlar için de geçerlidir: bu tür ürünlerin geliştirilmesini veya üretimini destekleyen alt akış işlemleri; merkezi Çin’de veya başka bir kısıtlanmış ülkede bulunan veya nihai ana şirketi Çin’de bulunan kısıtlanmamış ülkelerdeki şirketlerle yapılan işlemler ve ABD teknolojisi veya yazılımı kullanılarak yapılan ABD dışı ürünler.
Bu, yarı iletken endüstrisindeki hemen hemen tüm katılımcılar için önemli uyum zorlukları sunar. Şunlar göz önünde bulundurulmalıdır:
- ABD dışında üretilen ürünler, ister fiziksel ABD içeriğinin veya yazılımının dâhil edilmesine dayalı olsun, ister üretim sürecinde “yabancı doğrudan ürün” kuralını tetikleyen ABD teknolojisinin veya yazılımının dâhil olması nedeniyle olsun, yine de İhracat İdaresi Yönetmeliklerine tabi olabilir. Bu, ABD dışında faaliyet gösteren şirketler için hemen belirgin veya sezgisel olmayabilir.
- Kapsamlı nihai kullanım kısıtlamaları, nihayetinde Çin ve diğer kısıtlanmış ülkelerde gelişmiş yongaların veya KOBİ’lerin geliştirilmesi veya üretimi için fayda sağlayabilecek alt akış işlemlerini kapsayabilir. Bu, genellikle şirketlerin kapsamlı bir durum tespiti yapmasını gerektirecektir.
- Merkezi Çin’de veya başka bir kısıtlanmış ülkede bulunan veya nihai ana şirketi bu ülkelerde bulunan şirketlerle üçüncü ülke işlemlerindeki kısıtlamalar, mülkiyet bilgisi vermek istemeyen müşterilerle iş yapan şirketler için titizlik zorlukları yaratabilir.
- ABD dışındaki bir tesiste çalışan ABD’li çalışanlar, işverenleri için geçerli olmayan benzersiz yasaklara tabi olabilir ve bu durum hem bireysel çalışanları hem de ABD dışındaki işvereni İhracat İdaresi Yönetmelikleri kapsamında potansiyel sorumluluğa maruz bırakabilir.
- Kısıtlamaların giderek yoğunlaşmasıyla birlikte, çip ve KOBİ’leri ele geçirmeye çalışan kötü niyetli aktörler, ihracatçılar için tespiti zor olabilen paravan şirketler ve sahte alıcılar gibi yasa dışı yöntemlere başvurmaktadır.
- Özellikle, bu uyum zorlukları başkanlık yönetimlerindeki değişim ve potansiyel olarak değişebilecek ABD-Çin ilişkilerinin ortasında ortaya çıkıyor ki; gümrük vergileri ve yeniden düzenlenen tedarik zincirleri zaten gergin olan jeopolitik manzarayı daha da karmaşık hale getirme potansiyeline sahiptir.
- Şirketler İçin Uyum Adımları
Ticaret Bakanlığı Sanayi ve Güvenlik Bürosu kuralları yarı iletken endüstrisi için uyum manzarasını önemli ölçüde karmaşıklaştırmış olsa da, şirketlerin riskleri ele almak için makul ölçüde uyarlanmış uyumluluk mekanizmaları tasarlamaları mümkündür (ve önemlidir). Bunlar şunları içerebilir:
- Yargı yetkisi/sınıflandırma analizi (jurisdiction/classification analysis): Sektördeki şirketler (1) ürünlerinin İhracat İdaresi Yönetmeliklerine tabi olup olmadığını değerlendirmeli ve (2) tabiyse ürünlere uygulanabilir ihracat kontrol sınıflandırma numarasını (ihracat kontrol sınıflandırma numaraları) belirlemelidir. Bu, bir şirketin operasyonlarına uygulanabilir İhracat İdaresi Yönetmelikleri yükümlülüklerinin niteliğini ve kapsamını bildiren önemli bir eşik hususudur. Amerika Birleşik Devletleri dışında ürün üreten şirketler, “önemsiz” (de minimis) ve “yabancı doğrudan ürün” kurallarının potansiyel uygulamasına dikkatle odaklanmalıdır.
- Karşı taraf durum tespiti (counterparty due diligence): Yarı iletken sektöründeki şirketler için, karşı tarafın: (1) kısıtlı taraf listesinde yer alıp almadığı; (2) kısıtlı bir yargı bölgesinde örgütlenip örgütlenmediği; (3) kısıtlı bir yargı bölgesinde merkezi veya nihai ana şirketi olup olmadığı ve (4) meşru bir şirket olduğunu, bir sahte şirket veya sahte alıcı olmadığını teyit etmek için yeterli iyi niyet belgesine sahip olup olmadığı da dâhil olmak üzere, karşı taraflar hakkında kapsamlı bir gerekli özeni göstermeleri zorunlu hale gelmiştir.
- Şartlar ve koşullar/son kullanıcı sertifikaları (terms and conditions/end-user certificates): Şirketler, özellikle Çin’de veya başka bir kısıtlanmış ülkede geliştirme veya üretim faaliyetine istemeden katkıda bulunma riski altında olan alt akış operatörleri, karşı taraflarını ürünlerini İhracat İdaresi Yönetmeliklerine uygun şekilde ele almaya mecbur etmek için sözleşmelerde şart ve koşullardan yararlanmalıdır. Ayrıca, şirketlerin müşterilerin ürünün son kullanımını ve son kullanıcısını olumlu bir şekilde tanımladığı ve/veya belirli kısıtlanmış son kullanımları ve nihai kullanıcıları dışladığı son kullanıcı sertifikaları edinmesi ihtiyatlı olabilir.
ABD yurttaşlarının reddi (United States person recusal): Gerektiğinde, İhracat İdaresi Yönetmeliklerine tabi olmayan faaliyetlerde bulunan ABD dışındaki şirketler, ABD vatandaşlarının kısıtlı faaliyetlere katılımını reddetmeyi değerlendirmelidir.
[1] <https://www.bis.gov/regulations>
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.