Şimdi al-sonra öde (buy-now-pay-later) sistemi, dünya çapında 2,5 milyondan fazla günlük aktif kullanıcısı[1] olan uluslararası bir fenomen/görüngü durumundadır. 2015 yılında Avustralya pazarında ortaya çıktığından beri birçok gelişmiş ekonomide sağlam bir şekilde yerleşmiştir. Avustralyalılar hâlâ şimdi al-sonra öde sisteminin en üretken kullanıcıları arasında yer alsa da bu ürün Birleşik Krallık, Amerika Birleşik Devletleri, İsveç, Norveç, Yeni Zelanda, Çin ve Singapur’da da hızla popülerlik kazanmaktadır. Küresel şimdi al-sonra öde satışları, tüketicilerin artan çevrimiçi alışveriş tercihinin etkisiyle 2019 ila 2023 yılları arasında altı kattan fazla artmıştır[2].
Şimdi al-sonra öde, tüketicilerin mal veya hizmetleri hemen satın almalarına ve bunları zaman içinde genellikle dört eşit taksitle ödemelerine olanak tanımaktadır. Başlangıçta giyim ve ayakkabı gibi küçük isteğe bağlı öğelerin maliyetini dağıtmanın bir yolu olarak pazarlanan bu yöntem, artık araba tamiri, dişçilik ve uçak biletlerinin yanı sıra mobilya ve yiyecek gibi çok çeşitli mal ve hizmetlerin satın alınmasında da kullanılabilmektedir. Bu sistemin sağlayıcıları, ürünün tüketicilerin ‘harcamalarını sorumlu bir şekilde yönetmelerine’ (manage their spending responsibly) yardımcı olurken daha yüksek satışlar sağladığını iddia etmektedir. Ancak ürünün ‘tedbirsiz’ (imprudent) harcamaları teşvik edip aşırı borçlanmaya yol açabileceğine dair endişeler de artmaktadır. Bazı tüketici grupları, ürünün özellikle savunmasız gruplar arasında ciddi zarara neden olduğunu savunmaktadır.
Avustralya, şimdi al-sonra öde sistemini düzenlemeye yönelik küresel çabaların ön saflarında yer almaktadır. Şu anda, Avustralyalı şimdi al-sonra öde sağlayıcıları tüketici kredisi yasalarının kapsamı dışındaki düzenleyici bir ‘gri bölgede’ (grey zone) faaliyet göstermektedir. Avustralya endüstrisi gönüllü bir Uygulama Kuralları (‘AFIA Kuralları’[3]; Australian Finance Industry Association Limited-Avustralya Finans Sektörü Birliği) geliştirmiş durumdadır. Bu, tüketicilere, zor durumda yardım isteme ve Avustralya Finansal Şikâyet Kurumu’na (Australian Financial Complaints Authority) şikâyette bulunma hakları da dâhil olmak üzere bazı sınırlı haklar vermektedir. Ancak şimdi al-sonra öde sistemi şu anda 2009 tarihli Ulusal Tüketici Kredilerini Koruma Yasası’na (National Consumer Credit Protection Act[4]) tabi değildir. Bu mevzuat, çoğu tüketici kredisi sağlayıcısının, hizmetlerini ‘verimli, dürüst ve adil’ (efficiently, honestly and fairly) sunma görevi de dâhil olmak üzere ‘genel davranış’ kurallarına uymasını gerektirmektedir. Aynı zamanda kredi verenlere ‘sorumlu kredi verme yükümlülükleri’ (responsible lending obligations) dayatmakta ve kredi verenlerin tüketicilere kredi vermeden önce tüketicilerin finansal durumlarını değerlendirmesini zorunlu kılmaktadır.
Avustralya Hükümeti, Kasım 2022’de[5], şimdi al-sonra öde sistemini düzenlemek için üç potansiyel model belirlemiştir: bunlardan birincisi, güncellenmiş bir endüstri koduyla geliştirilmiş bir öz düzenleme biçimi; ikincisi, sorumlu kredi verme yükümlülükleri de dâhil olmak üzere Ulusal Tüketici Kredilerini Koruma Yasası’nın tam olarak uygulanması; üçüncüsü ise, şimdi al-sonra öde ürünlerinin oluşturduğu ‘risk düzeyine göre ölçeklendirilmiş’ (scaled to the level of risk) benzersiz sorumlu kredi verme yükümlülükleri ile Ulusal Tüketici Kredilerini Koruma Yasası’nın ‘değiştirilmiş’ uygulamasıdır. Hükümet, Mayıs 2023’te, sorumlu kredi verme yükümlülüklerinin ‘özel nitelikte’ bir sürümü olan üçüncü yaklaşımı benimseyerek şimdi al-sonra öde sistemini Ulusal Tüketici Kredilerini Koruma Yasası kapsamına alma niyetini doğrulamış ve yasa taslağını 2023 yılı sonuna kadar yayınlama sözü vermiştir. Ancak Aralık 2023’te, yasa taslağını hazırlayan ekipler üzerindeki ‘kaynak sağlama baskıları’ (resourcing pressures) gerekçe gösterilerek bu sürenin karşılanamayacağı açıklanmıştır. Tüketici savunucuları, Hükümetin ‘değiştirilmiş’ veya ‘özel nitelikte’ (modified or tailored) sorumlu kredi verme yükümlülüklerini uygulama kararının mevzuat taslağı hazırlama görevini ‘çok daha karmaşık’ hale getirdiğini belirtmektedir.
Melbourne Hukuk Fakültesi’nin bu konudaki yeni bir araştırmada, tüketici savunucularının yer aldığı bir dizi odak grubundan ve şimdi al-sonra öde sistemini tek başına veya nakit avans kredileri veya rehin kredileri ile birlikte kullanan 1.128 tüketici ile yapılan çevrimiçi bir anketten yararlanılmıştır. Bu veriler, bazı şimdi al-sonra öde kullanıcılarının oldukça savunmasız olduğunu doğrulamaktadır. Bahsi geçen çalışma, bazı tüketicilerin gelirlerinin büyük bir kısmını şimdi al-sonra öde ödemelerine ayırıp ardından yiyecek ve diğer temel ihtiyaçları satın almak için ürünü tekrar kullanmak zorunda kalarak bir şimdi al-sonra öde ‘borç sarmalına’ (debt spiral) yakalanabileceğini ortaya koymaktadır. Tüketiciler aynı anda birden fazla şimdi al-sonra öde ürününü kullandığında aşırı bağlılık riskinin daha yüksek olduğunu ve şu anda bunu önleyecek etkili bir mekanizmanın bulunmadığını da tespit ediyorlar. Mezkûr çalışma aynı zamanda AFIA Kurallarının savunmasız tüketicilere tutarlı ve anlamlı koruma sağlamada başarısız olduğunu da ortaya koymaktadır.
Bu bulguları dengeleyen çalışma, en azından diğer kredi türleri ile karşılaştırıldığında şimdi al-sonra öde sistemi ile ilişkili bazı somut faydaları tanımlamaktadır. Anket verileri, şimdi al-sonra öde sistemini kullanan tüketicilerin çoğunun üründen memnun olduğunu göstermektedir. Ayrıca, şimdi al-sonra öde sistemini diğer ürünler ile birlikte kullanan tüketicilere göre, şimdi al-sonra öde sisteminin nakit avans kredileri veya rehin kredilerinden önemli ölçüde daha ucuz ve daha az zararlı olduğu da öne sürülmektedir. Odak grupları, şimdi al-sonra öde sisteminin özellikle bazı düşük gelirli kişiler tarafından araba tamiri gibi büyük ve acil masrafları karşılamanın bir yolu olarak değerlendiğini ortaya koyuyor. Anılan çalışma, tüketicilerin bu tür amaçlarla şimdi al-sonra öde sistemine erişememesi durumunda bazılarının, özellikle nakit avans kredileri olmak üzere çok daha pahalı kredi türlerine başvuracağı riskini tespit etmektedir.
Bu temelde, bahsi geçen çalışma Avustralya Hükümeti’nin sorumlu kredi verme yükümlülüklerinin ‘değiştirilmiş’ bir formunu şimdi al-sonra öde sistemine uygulama önerisini desteklemektedir. Bu, şimdi al-sonra öde sisteminin özellikle savunmasız gruplar için riskler taşıdığını, aynı zamanda bazı tüketicilerin acil harcamalarını esnek ve uygun maliyetli bir şekilde karşılamalarına yardımcı olduğunu göstermektedir. Hükümet’in tercih ettiği yaklaşımın, düşük gelirli kişiler için bazı karşılaştırmalı avantajlara sahip bir kredi kaynağına erişimi korurken, şimdi al-sonra öde sisteminin oluşturduğu riskleri azaltacağı sonucuna varılmaktadır.
[1] < https://www.bis.org/publ/qtrpdf/r_qt2312e.htm >
[2] < https://www.fortunebusinessinsights.com/buy-now-pay-later-market-106408 >
[3] < https://www.afia.asn.au/bnpl-code >
[4] < https://classic.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/nccpa2009377/ >
[5] < https://treasury.gov.au/sites/default/files/2022-11/c2022-338372-op.pdf >
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.