1. Giriş
Sözleşmeler (contracts), işletmeler arasındaki ticari anlaşmaların (commercial deals) temel taşını oluşturur, ilgili tarafların her birinin haklarını ve sorumluluklarını belirler ve anlaşmazlıkları en aza indirmek için kusursuz uyum sağlar. Sözleşme hukuku açısından bakıldığında koşulları iki türe ayırabiliriz: açık koşullar ve zımni koşullar (express/explicit terms and implied terms). Bu iki koşul türü arasındaki farkın net bir şekilde anlaşılması, işletmelerin olası yasal tuzaklardan kaçınması açısından çok önemlidir.
2. Sözleşmenin açık ve zımni şartları
Hem açık hem de zımni şartlar, yazılı bir sözleşmenin ayrılmaz bileşenleri olsa da, aralarındaki farklar, kökenleri ve oluşumlarında yatmaktadır. Ekspres şartlar, müzakereler sırasında açıkça tartışılır ve belgelenir; böylece belirsizliğe çok az yer kalır. Öte yandan, zımni koşullar bağlamdan, sektör uygulamalarından ve mevzuattan doğar ki, bu da onları daha incelikli hale getirir ve koşulların dikkatli bir şekilde değerlendirilmesini gerektirir.
3. Açık/Ekspres koşullar
Açık koşullar, nihai sözleşmenin bir parçasını oluşturan müzakereler sırasında tarafların yazılı veya sözlü olarak ortaya koyduğu belirgin ve açık şartlardır. Ekspres şartlar, işin kapsamı, ödeme koşulları, teslimat programları ve sağlanan belirli garantiler veya teminatlar dâhil olmak üzere çok çeşitli konuları kapsayabilir. Sözleşmeden doğan yükümlülüklerin omurgasını oluştururlar ve tarafların niyetleri konusunda hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde tasarlanmıştır.
3.1. Bir sözleşmenin şartlarını ifade etme örnekleri
- İşin kapsamı (scope of work); ticari bir binanın inşaatına ilişkin bir sözleşmede, gerekli yapısal özellikler açıkça belirtilebilir.
- Ödeme koşulları (payment terms); tedarikçi ile perakendeci arasındaki anlaşmada, ödemenin malların alınmasından sonraki 30 gün içinde yapılacağı belirtilebilir.
- Teslimat programı (delivery schedule); bir üretim sözleşmesinde, teslim edilecek ürünlerin kesin tarihlerini ve belirli miktarları detaylandırılabilir.
3.2. Bir sözleşmenin açık şartlarının ihlal edilmesi
Taraflardan birinin sözleşmenin açık koşullarında belirtilen yükümlülüklerini yerine getirmemesi, sözleşmenin ihlali olarak kabul edilir. Bu ihlal, duruma göre olası tazminat talepleri, ihtiyati tedbir, özel performans veya diğer telafiler dâhil olmak üzere yasal sonuçlara yol açabilir. Açık şartların net yapısı, bir ihlalin meydana gelip gelmediğini ve hangi telafilerin uygun olduğunu tespit etmeyi kolaylaştırır.
4. Zımni koşullar
Açık şartlardan farklı olarak, zımni şartlar sözleşmede açıkça belirtilmez ancak yine de anlaşmanın bir parçası olarak kabul edilir. Bu şartlar, işlemin niteliği, sektör gelenekleri, tüzük ve yönetmelikler ile tarafların niyeti gibi faktörlere dayalı olarak çıkarılmaktadır. Belirli ayrıntılar açıkça belgelenmemiş olsa bile, sözleşmeye dayalı ilişkilerde adaleti korumak için zımni şartlar çok önemli olabilir.
4.1. Sözleşme örneklerinin zımni şartları
- Sadakat yükümlülüğü (duty of fidelity); bir iş sözleşmesinde, çalışanların şirketin çıkarlarına en uygun şekilde hareket edeceğine ve çıkar çatışmalarından kaçınacağına dair zımni bir şart bulunur.
- Asgari ücret (minimum wage); bir iş ilişkisinde, işverenin çalışana en azından yasal asgari ücreti ödeyeceğine dair zımni bir şart bulunur.
- Yasal hükümlerin öngördüğü şartlar (terms implied by statutes); tüketiciyi koruma düzenlemeleri gibi çeşitli kanunlarda, belirli grupların haklarını korumak amacıyla sözleşmelere zımni şartlar getirilebilir.
4.2. Bir sözleşmenin zımni şartlarının ihlal edilmesi
Zımni bir koşulun ihlalini tespit etmek, açık bir koşulun ihlalini tespit etmekten daha karmaşık olabilir çünkü ilgili koşul hemen belli olmayabilir ve tarafların bağlamını ve niyetlerini yorumlamak gerekli olabilir. Ancak, zımni bir şartın ihlal edildiği kanıtlanabildiğinde, açık bir şartın ihlaline benzer şekilde hukuki yollara başvurulabilir.
5. İnce ayrımlar
Bir koşulun açık mı yoksa zımni mi olduğunu anlamak çok önemlidir. Bununla birlikte, zımni koşullar sektör gelenekleri, ilişkinin niteliği ve anlaşmanın özel koşulları gibi faktörlere bağlı olarak değişebileceğinden bu ayrım her zaman basit değildir. Bazen, koşullara bağlı olarak belirli işletmeler arası sözleşmelerde mümkün olabilecek tüm zımni şartları hariç tutmak istenebilir. Bu nedenle, sözleşme hüküm ve koşullarının taslağı hazırlanırken, yorumlanırken veya uygulanırken hukuki tavsiye almak son derece önemli bir adımdır.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.