Sri Lanka’nın Büyük Fırsatı

Merhum babamın (1943 – 24 Aralık 2023) üstümdeki ödenemez haklarına bin minnetle…

Sri Lanka’yı ilk kez geçen ay ziyaret ettim ve bir kavşakta olan, derin bir krizden çıkan ve değişiklikleri uygulamak için gerçek bir çaba göstermeye kararlı bir ulus gördüm.

Beni en çok etkileyen şey, basmakalıp sözleri yıkan güçlü ve ilham veren kadın liderlerden ve girişimcilerden, iklim değişikliği ile mücadele ederken sürdürülebilir tarım uygulamalarından elde ettikleri kazançlarını kendi toplumlarına yatıran çiftçilere veya sağlık hizmetlerini önlemeye yatırım yaparak ileriye bakan doktorlara kadar Sri Lanka halkının dayanıklılığıydı.

Ayrıca Sri Lanka’nın ekonomiyi istikrara kavuşturma konusunda attığı adımlara da tanık oldum. Ancak tüm Sri Lankalılar için daha iyi bir gelecek planı oluşturmak için yapılması gereken çok şey bulunmaktadır. Sri Lanka, normal şartlarda zor olabilecek derin ve kalıcı yapısal reformları hayata geçirmek için eşsiz bir fırsata sahipken, fırsat penceresi daralmaktadır. Ancak Sri Lanka bu büyüklükte bir krizi daha kaldıramaz ve büyümeyi daha kapsayıcı hale getirirken ekonomisini dönüştürmek zorundadır.

Ekonomik krizi başarıyla atlatan ülkelerin deneyimleri ve Sri Lanka için aldıkları dersler üzerinde düşünüyorum ve ortak eylem için beş ana alan görüyorum.

İlk olarak yatırımı, ticareti ve büyümeyi desteklemek için makroekonomik istikrar korunmalıdır (first, maintain macroeconomic stability to support investment, trade, and growth). Sri Lanka, kamu borcunun ekonominin büyüklüğünü çok aştığı, oldukça borçlu bir ülkedir. Borç sürdürülebilirliğini yeniden sağlamak ve güveni artırmak için dış borç yeniden yapılandırmasının tamamlanması kritik önem taşıyor. Bunun, daha fazla verginin harekete geçirilmesi, daha iyi harcama kararları alınması ve kamu maliyesinin yönetiminin iyileştirilmesi de dâhil olmak üzere mali konsolidasyon ile tamamlanması gerekmektedir. Bu da insanlara ve altyapıya yatırım yapmak için mali alan yaratabilir ki, bu mümkündür. Geçmişte Sri Lanka’nın vergi geliri tahsilatı, 2022 yılında sadece %7,3 iken gayrisafi yurtiçi hâsılanın (GSYH) %20’sine yakındı.

İkincisi, ülke krizden çıkarken yoksullar ve savunmasızlar korunmalıdır (second, protect the poor and vulnerable as the country emerges from the crisis). Son 18 ayda sosyal yardım programlarını güçlendirmek, kapsamı genişletmek, hedeflemeyi ve sunumu geliştirmek, yönetişimi ve şeffaflığı geliştirmek için pek çok şey yapılmıştır. Buna, yeni bir sosyal yardım ödeme programı olan Aswesuma’nın uygulamaya konulması da dâhildir. Yeni yararlanıcı kayıt sisteminin uygulanmasında zorluklar olmasına rağmen hükümet, sosyal korumanın şoklar sırasında en savunmasız Sri Lankalılara yardımcı olmasını sağlamak için çalışmaktadır. Buna, işsizlik oranı erkeklerin iki katı olan, bu da onları krizlerin etkilerine karşı çok daha savunmasız hale getiren kadınları da içeriyor. Sosyal yardımın ötesinde, kadınların işgücüne katılmak için eşit fırsatlara da ihtiyacı vardır; bu da ekonomik büyümeyi ve hane halkı gelirlerini artıracaktır.

Üçüncüsü, yatırım ve ticaret için koşullar yaratarak, ihracatı teşvik ederek ve küresel değer zincirlerine entegre olarak istihdam yaratılmalıdır (third, generate jobs by creating conditions for investment and trade, incentivizing exports, and integrating into global value chains). Yatırımcıları teşvik etmek için Sri Lanka, ticareti serbestleştirerek, ithalat kısıtlamalarını ortadan kaldırarak ve daha güçlü bölgesel ve ikili ticaret anlaşmaları gerçekleştirerek Doğu Asya’nın taktik kitabından bir sayfa çıkarabilir. Analizimiz, ülkenin kullanılmayan ticari mal ihracat potansiyelinin yıllık yaklaşık 10 milyar Amerika Birleşik Devletleri (ABD) doları olduğunu göstermektedir. Bunu başarmak ihracatı ikiye katlayabilir, 140 binden fazla iş yaratabilir ve ülkenin yeniden sürdürülebilir bir büyüme yoluna girmesine yardımcı olabilir. Sri Lanka ayrıca devlete ait işletmeleri yeniden yapılandırarak ve stratejik olmayan işletmeleri kapatarak özel yatırımı artırabilir. Bu, rekabeti teşvik etmeye, daha fazla iş yaratmaya ve hizmet sunumunda iyileştirmeleri teşvik etmeye yardımcı olacaktır.

Dördüncüsü, dirençli ve kapsayıcı bir toparlanmayı teşvik etmek için enerji ve tarım sektörü reformlarının sürdürülmesidir (fourth, pursue energy and agricultural sector reforms to drive a resilient and inclusive recovery). Enerji sektörü finansal kayıplar, elektrik kesintileri ve şeffaf olmayan satın alma süreçleriyle gölgelenmiştir. Seylan Elektrik Kurulunun ayrıştırılması ve maliyetlerin karşılanması için enerji fiyatlandırması da dâhil olmak üzere mevcut enerji sektörü reformları, bu sorunları ele almayı ve enerji güvenliğini ve karşılanabilirliğini sağlamayı amaçlamaktadır. Aynı zamanda yenilenebilir enerjiye, enerji verimliliğine ve bölgesel enerji entegrasyonuna geçiş, ithal fosil yakıtlara olan bağımlılığı azaltabilir ve enerji maliyetlerini düşürebilir. Tarım konusunda, Thirappane ve Rajangana’da tarımın hem geçim kaynaklarına hem de ihracata yaptığı güçlü katkıyı ilk elden gördüm. Ancak sektör düşük üretkenlik sorunu yaşıyor ve iklim değişikliği ile doğal afetlere karşı oldukça savunmasız durumdadır. Tarımı modernleştirmek için Sri Lanka’nın iklim açısından akıllı teknolojileri benimsemesinin yanı sıra değer zincirlerini, çiftçiler ve pazarlar arasındaki bağlantıları ve kalite standartlarını güçlendirmesi gerekiyor. Örneğin, Kuzey Merkez Eyaletinde iklim dostu tarıma adanmış bir okulu ziyaret ettim. Güney Asya’da türünün ilk örneği olan okul, %40’ı kadın olan çiftçilere yönelik eğitim programları yürütüyor. Çiftçileri bilgi ve uygulamalı eğitimle güçlendiren bu tür girişimler artırılmalıdır. Birlikte ele alındığında bu eylemler, nüfusun %80’inin kırsal alanlarda yaşadığı bir ülkede tarımsal üretimi, kırsal gelirleri ve ihracat rekabet gücünü artırabilir.

Beşincisi, kamu güvenini aşılamak ve hizmet sunumunu iyileştirmek için yönetişimi güçlendirin ve yolsuzlukla mücadele edilmelidir (fifth, strengthen governance and address corruption to instill public confidence and improve service delivery). Sri Lanka, hesap verebilirlik, koordinasyon, performans ve şeffaflık konularında zorluklarla karşı karşıya olan karmaşık ve parçalı bir kamu sektörüne sahiptir. Kurumsal yönetişimi geliştirmek için Sri Lanka kurumları modernize edebilir, satın alma ve hizmet sunumunu dijitalleştirebilir, politika ve planlama süreçlerini güçlendirebilir ve izleme ve değerlendirme sistemlerini geliştirebilir. Bu, yolsuzluk ve dolandırıcılıkla mücadele edecek ve dürüstlük, açıklık ve katılım kültürünü teşvik edecektir.

Bu beş alan kâğıt üzerinde ümit verici görünse de, koordinasyon, kapasite ve iletişim (coordination, capacity, and communication) reformun etkili bir şekilde uygulanması için kritik öneme sahip olacaktır. Maliye Bakanlığı, Merkez Bankası, ilgili bakanlıklar ve Parlamento dâhil olmak üzere hükümet genelinde daha yakın koordinasyon, reformların gerçekleştirilmesi açısından son derece önemlidir. Kapasitenin güçlendirilmesi, reform gündemini yönlendirmek ve yönetişimi geliştirmek için kritik öneme sahiptir. İletişim, başarılı bir reform sürecinin temel taşıdır; çünkü yurttaşların kendilerinden ne istendiğini anlaması, kilit paydaşların katılımının sağlanması ve şikâyetlerin alınıp ele alınması için bir platformun mevcut olması gerekmektedir. Dünya Bankası ve diğer kalkınma ortakları, koordinasyon, kapasite ve iletişimin başarılı olmak için gereken kararlılığa ve kaynaklara sahip olmasını sağlamak amacıyla hükümetle yakın işbirliği içinde çalışmaktadır.

1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu [merhume Anası (1947-10 Temmuz 2023) Erzurum/Aşkale; merhum Babası ise Ardahan/Çıldır yöresindendir]. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte);
Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte) başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003), Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004) ile Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II, Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021), Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021), Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021), Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022), Ticari Mevzuat Notları (2022), Bilimsel Araştırmalar (2022), Hukuki İncelemeler (2023), Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024) başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 2 bini aşkın Telif Makale ve Yazı ile Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak vazgeçilmez ilkesidir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.