Startup Biases, startup kurumsal yönetişiminin mevcut durumunu risk sermayesi finansmanı alanındaki deneyimli avukatların bakış açısıyla anlamak için anket ve görüşme yöntemlerini kullanan “The Landscape of Startup Corporate Governance in the Founder-Friendly Era[1]” (Kurucu Dostu Çağda Startup Kurumsal Yönetişim Manzarası) başlıklı önceki bir makaleden doğan bir projedir. Makalenin daha fazla çalışılması gereken bir alanı, risk sermayesi destekli girişimlerde (venture capital-backed startups) çeşitlilik, eşitlik ve kapsayıcılık (diversity, equity, and inclusion-DEI) konusuydu. Çeşitlilik, eşitlik ve kapsayıcılık konularına genellikle halka kapalı şirketler arasında kurumsal yönetişimde öncelik verilmez; bunun yerine, olabildiğince çabuk büyümeye odaklanılır. Startup bağlamında çeşitlilik, eşitlik ve kapsayıcılık konusunun ele alınmasının neden önemli olduğuna dair ilk düşüncelerimden bazılarını, sonunda Startup Sapmaları ile sonuçlanan TechCrunch için bir köşe yazısında paylaştım.
Kadınlar ve ırksal ve etnik azınlıklar, girişimlerde ne yazık ki yetersiz temsil edilmeye devam ediyor; halka kapalı şirketler bu gerçeği değiştirmek için pek bir şey yapmadı. Sağlam bir dizi kural ve düzenlemeye uyması gereken halka açık şirketlerin aksine, startup’lar (yeni kurulan şirketler) halka kapalı olarak (private ordering) yönetilir; bu da, esasen kurumsal yönetişim koşullarının geliştirilmesinin, kurucuların veya yatırımcıların bu tür bir gelişmeye öncelik verip vermemesine bağlı olduğu anlamına gelir. Çok sayıda çalışma, farklı ekiplerin startup’larda (yeni girişimlerde) daha iyi sonuçlara yol açtığı sonucuna varmasına rağmen, çok az ilerleme kaydedilmiştir. Aslında, risk temelli startup’lar (venture-backed startups), çeşitli kurucular, yönetim, kurulları ve yatırımcıların göze batan eksikliği (lack of diverse founders, management, boards, and investors) ile ünlüdür. Çalışmaların çoğu, halka açık şirketlerin yönetim kurullarının nasıl çeşitlendirileceğine odaklandı, ancak çeşitlilik, eşitlik ve kapsayıcılık konularında herhangi bir ilgi elde etmek için tüm inovasyon ekosistemine bakan daha bütünsel bir bakış açısına (holistic perspective) ihtiyaç vardır.
Bu yazıda, çeşitlilik eksikliğini halka kapalı bir şirket perspektifinden (private company perspective) ele alarak şirketlerdeki cinsiyet ve ırk konusundaki mevcut araştırmalardaki bir boşluk dolduruluyor. Makalede, startup bağlamındaki çeşitlilik, eşitlik ve kapsayıcılık sorunlarının orijinal ve tanımlayıcı bir açıklama sunulmakta ve risk sermayesi finansmanında, kimin finanse edildiğinden hangi şartların müzakere edildiğine ve yönetim kurulunda kimin oturduğuna kadar risk sermayesi ekosisteminin her yönünü etkilemeye devam eden bir dizi süreç ve uygulamanın nasıl ortaya çıktığı gösterilmektedir. Üç yönlü bir yaklaşım kullanan bu araştırma, startup sapmalarının kalıcılığını belgeliyor, halka açık ve halka kapalı şirketlerin bu sapmayı nasıl ele aldığını gösteriyor ve sapmayla mücadele etmek için hem yasal hem de yasal olmayan çözümleri değerlendiriyor.
Bugüne kadar beyaz erkeklerin hâkimiyetinde olmaya devam eden risk sermayesinin tarihinin izi sürülerek işe başlanıyor. Daha sonra, startup’ları finanse edenlerin startup başarılarını tekrarlamaya çalışırken homofilik ilkesine (tüylü kuşların bir araya gelmesine benzer şekilde) güvendikleri gösteriliyor; bu da startup sapmalarının inatla devam ettiği ve startup ekosisteminin dokusuna gömülü olduğu anlamına geliyor. Başlangıç ekosisteminde daha az çeşitliliğin bir bedeli bulunmaktadır; daha az yenilik vardır. Daha sonra, startup bağlamında benzer taktiklerin uygulanıp uygulanamayacağını belirlemek için hem federal hem de eyalet düzeyinde halka açık şirketler minvalinde atılan adımlar inceleniyor, ancak nihayetinde bunları halka kapalı şirket bağlamında uygulamanın zor olacağı sonucuna varılıyor. Halka kapalı şirketler, halka açık şirketler ile aynı tür kaldıraçlara sahip değildir ve iç işleyişlerinin çoğu opaktır. Kurumsal yönetişim mekanizmaları, startup’ların uygun gördüğü şekilde uygulanır ve kurucular, bunların uygulanma sürecini yönlendirir. Bazen toplumsal hareketler gibi dış güçler ibreyi (needle) hareket ettirebilir, ancak genellikle odak noktası şirketin hızlı bir şekilde nasıl büyütüleceğidir; çeşitlilik, eşitlik ve kapsayıcılık sorunlarına nadiren öncelik verilir. Halka kapalılık, halka kapalı şirketlere kurumsal yönetişim açısından maksimum esneklik sağlarken, aynı zamanda onlara çeşitlilik, eşitlik ve kapsayıcılık sorunlarını göz ardı etme yeteneği de verir. Startup sapmaları sorununu ele alırken, akademik çalışma yönetim kurulu düzeyi ile sınırlandırılamaz, ancak tüm startup ekosistemini içermelidir: kurucular, yatırımcılar, sınırlı sorumlu ortaklar, çalışanlar, yönetim kurulu ve yönetici bileşimi ve başlangıç kültürü.
İtibar riskleri ve maliyetleri nedeniyle, davalar (litigation) genellikle startup’larda değişikliği etkilemek için bir kaldıraç olarak kullanılmaz. Ancak risk sermayesi ekosistemini çeşitlendirmeye yardımcı olabilecek başka alternatifler de vardır. Son on yılın kurucu dostu döneminde, çeşitlilik, eşitlik ve kapsayıcılık girişimleri, başlangıç büyümesine odaklanma lehine ihmal edilmiştir. Bu, çeşitlilik kasıtlı olarak yeni girişimlere dâhil edilmediği sürece büyük olasılıkla devam edecek olan bir çeşitlilik, eşitlik ve kapsayıcılık girişimlerinin yamalı çalışmasına neden olmuştur. Startup sapmalarının üstesinden gelmek ve startup ekosisteminde anlamlı ve çeşitli değişiklikler oluşturmak için bütünsel bir yaklaşım gereklidir. Aksi takdirde, inovasyon kaybedilebilir. Unicorn’lara[2] ve belirli bir büyüklükteki yatırımcılara uygulanabilen yasal reformları üstlenmekten; çeşitlilik sürücüleri ve sınırlı sorumlu ortaklık anlaşmaları yoluyla yatırımcıların ve sınırlı sorumlu ortakların çeşitlendirilmesi; daha çeşitli sınırlı sorumlu ortakların işe alınması [örneğin, Historically Black Colleges and Universities-HBCUs (Tarihi Siyah Kolejler ve Üniversiteler)]; yönetim ücretini ve taşıma yapısını değiştirmek; girişimlerde geçmişte yeterince temsil edilmeyen gruplara odaklanan daha fazla fon yaratarak Black Lives Matter gibi sosyal hareketlerin ivmesinden yararlanmak; çeşitlilik ölçümlerinde daha fazla şeffaflığın zorunlu kılınması ve işe alım uygulamalarını ve mentorluk yapılarını yeniden düşünmek. Başlangıç ekosistemini çeşitlendirmek için bütüncül bir yaklaşım olmadan, startup sapmaları inovasyon ekosistemini zararlı şekillerde etkilemeye devam edecektir.
[1] Jennifer S Fan, “The Landscape of Startup Corporate Governance in the Founder-Friendly Era”, için bkz. < https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4101537 >
[2] Derleyenin Notu: Bir “unicorn”, 1 milyar Amerika Birleşik Devletleri dolarından fazla değere sahip halka kapalı bir startup (yeni girişim) şirketidir. Risk sermayesi şirketlerinde “unicorn” kavramı sıklıkla kullanılmakta olup bu sözcüğü ilk kullanan risk sermayesi sektöründe çalışan “Aileen Lee” idi.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.