Talebin Ocak ve Şubat aylarında genel olarak zayıf olması nedeniyle, küresel konteyner taşımacılığı sektörünün Kızıldeniz’deki gemilere yönelik saldırıların neden olduğu kapasite şokunu yakın vadede muhtemelen emmesi bekleniyor. Ancak saldırılar, küresel ticaretin mevsimsel bir toparlanma yaşadığı Mart ve Nisan aylarında da devam ederse, kapasite kısıtlamaları 2021-2022 döneminde meydana gelene benzer bir tedarik zinciri krizini tetikleyebilir.
Bu kriz, konteyner taşımacılığının 2020 yılı sonlarından itibaren uluslararası ticaretteki toparlanmayı destekleyemediği ortaya çıktığında meydana geldi. COVID-19 nedeniyle limanlardaki kapanmalar ve personel sıkıntısı, gemilerin kargolarını boşaltmak için günlerce veya haftalarca beklemesine neden oldu ve bunun sonucunda da malları taşımak için daha az gemi mevcut oldu. Gemilerdeki slot rekabeti, anında nakliye oranlarının hızla yükselmesine neden oldu ki; Asya ile Avrupa veya Kuzey Amerika arasındaki rotalarda 2019 yılına kıyasla artış sekiz kattır.
Tedarik zinciri stresinin kaynağı bugün farklıdır ancak sonuç benzer olabilir. Maersk ve Hapag-Lloyd’un da aralarında bulunduğu büyük yük taşıyıcıları, Kızıldeniz’den kaçınmak için Süveyş Kanalı’ndaki operasyonlarını askıya aldı ve gemilerini Ümit Burnu çevresinde yeniden yönlendirerek Avrupa ve Asya arasındaki tipik bir yolculuğa 3 bin ila 3 bin 500 deniz mili ve yedi ila 10 gün eklediler. Ekstra mesafe, tahmine bağlı olarak 700 bin ila 1 milyon 900 bin standart konteyner (yirmi fitlik eşdeğer birim; twenty-foot equivalent units) nakliye kapasitesini karşılayabilir.
Daha yüksek rakam, Dünya Bankası’nın Küresel Tedarik Zinciri Stres Endeksi (World Bank’s Global Supply Chain Stress Index) ile ölçülen, 2021’de COVID ile ilgili krizin zirvesindeki durmuş kapasiteyle karşılaştırılabilir. Bu endeks, tarihsel limandan limana teslim süreleri boyunca aşırı gecikmeler gözlemlendiğinde bağlanan kapasitenin bir tahminidir. Mezkûr endeks, arz ve talepteki kısa vadeli değişikliklere duyarlı olan navlun oranlarıyla yüksek oranda ilişkilidir.
Ümit Burnu çevresindeki yolculuğun ilave maliyetleri (her gidiş-dönüş için 1 milyon Amerika Birleşik Devletleri dolarına kadar yakıt dâhil) daha yüksek nakliye oranlarına yansımaktadır. Maersk, Doğu Asya, Kuzey Avrupa, Akdeniz ve Amerika Birleşik Devletleri’nin (ABD) Doğu Kıyısı arasındaki seyahatler için rezervasyonlara (hem sözleşmeli hem de spot) yirmi fitlik eşdeğer birim başına 200 ABD doları tutarında bir ‘transit aksaklık ek ücreti’ (transit disruption surcharge) ilave etmektedir. Bu, yirmi fitlik eşdeğer birim başına 300 ABD doları ve bin ABD doları tutarındaki ‘yoğun sezon ek ücreti’nin (peak season surcharge) üstüne çıkmaktadır. Bir başka küresel konteyner nakliye şirketi olan MSC de, Avrupa’dan Asya ve Orta Doğu’ya yapılan sevkiyatlarda yirmi fitlik eşdeğer birim başına 500 ABD doları tutarında bir ‘acil durum düzeltme ücreti’ (contingency adjustment charge) uygulayacağını açıklamıştır.
Spot oranlar daha da artmıştır. Asya’dan Avrupa’ya yolculuk ücreti, 40 fit’lik konteyner başına 3 bin ABD dolarının üzerine çıkmış olup; bu, 2023’teki en düşük orana (yaklaşık bin ABD doları) göre üç kat artış anlamına gelmektedir. Bu, Asya’daki ihracatçıların büyük tedarik zinciri kesintileri beklentisiyle yeniden nakliye yerleri için rekabet ettiği anlamına gelebilir. Neyse ki Ocak ve Şubat ayları nakliye açısından mevsimsel olarak sakin aylardır, dolayısıyla mevcut kapasite muhtemelen önümüzdeki haftalarda daha uzun rotayı idare etmek için yeterli olacaktır. Ancak Mart ayına kadar sürecek deniz saldırılarının küresel ticaret ve küresel değer zincirleri (global trade and global value chains) üzerinde yine önemli bir etkisi olabilir.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.