1. Yükselen faiz oranları tedavüldeki faiz oranı türevlerini artırıyor
Tedavüldeki tezgâh üstü türevlerin [outstanding over-the-counter (OTC) derivatives] kavramsal değeri, Aralık 2022 sonundan bu yana %16 (veya 97 trilyon dolar) artışla Haziran 2023 sonunda 715 trilyon dolara ulaşmıştır. Bu artış kısmen, özellikle 2016 yılından bu yana belirgin olan mevsimsel faktörlerin bir sonucuydu; her takvim yılı sonundan önceki tedavüldeki tutarlar, bunu müteakip bir toparlanma ile takip eder. Bu tür yılsonu daralmaları, raporlama yapan satımcıların düzenleyici ve finansal raporlama amaçları doğrultusunda olağanüstü kavramsal türev pozisyonlarını küçültmeleri durumunda meydana gelebilir.
Tedavüldeki faiz oranı türevlerindeki (outstanding interest rate derivatives-IRDs) (+83 trilyon dolar veya %17) ve döviz türevlerindeki (+13 trilyon dolar veya %12) büyüme, genel artışa neden olmuştur. Tedavüldeki faiz oranı türevlerindeki artış, mevsimsel faktörler dikkate alındıktan sonra bile büyüktü ve artan dolar ve avro (Avrupa Birliği para birimi) faiz oranlarının olduğu bir ortamda meydana gelmiştir.
Tedavüldeki tezgâh üstü türevlerin piyasa değeri (pozitif ve negatif piyasa değerlerinin toplamı), Aralık 2022 sonuna göre yalnızca hafif bir düşüşle Haziran 2023 sonunda yüksek kaldı. Bu muhtemelen 2022 yılında başlayan ve özellikle faiz oranı türevlerinin brüt piyasa değerini artıran faiz oranlarının hızla sıkılaştırılmasını yansıtmaktadır. 2022 yılı boyunca yaşanan %70’lik büyük ölçekli artış, faiz oranı türevlerinin brüt piyasa değerini o yılın sonunda 14,6 trilyon dolara çıkarmış olup; bu, önceki altı yılda görülmemiş bir seviyedir. Haziran 2023 sonunda bu yüksek seviyenin biraz altında kalmıştır. Hem avro hem de ABD doları cinsinden faiz oranı türevleri bu kalıba katkıda bulundu.
Gösterge Libor oranlarındaki reform, faiz oranı türevlerinin ürün karışımını dönüştürmüştür. Özellikle, çeşitli önemli para birimleri cinsinden tedavüldeki ileri vadeli faiz oranı anlaşmalarının (forward rate agreements-FRAs) kavramsal değerinde önemli düşüşlere yol açmıştır. GBP (İngiliz poundu), JPY (Japon yeni) ve CHF (İsviçre frangı) için Libor oranlarının 2021 yılı sonunda aşamalı olarak kaldırılmasının ardından, bu para birimleri cinsinden mevcut olan kavramsal ileri vadeli faiz oranı anlaşmaları çökmüştür. ABD doları için, gecelik ve 12 aylık Libor ayarları Haziran 2023’ün sonunda aşamalı olarak kaldırılırken; bir, üç ve altı aylık ayarlar yalnızca Eylül 2024’te sona erecektir. Bu geçişi yansıtan dolar cinsinden ileri vadeli faiz oranı anlaşmaları Haziran 2023 sonunda 14 trilyon dolar, reform öncesine göre çok daha düşük kalmıştır. Buna karşılık, genellikle ‘Euribor’u referans alan (aşamalı olarak kaldırılmamış) avro cinsinden ileri vadeli faiz oranı anlaşmaları, Libor geçiş dönemi boyunca yükseliş eğilimi göstererek Haziran 2023’ün sonunda rekordaki en yüksek seviye olan 43 trilyon dolara ulaşmıştır.
Faiz oranı swaplarına (interest rate swaps-IRS) dönecek olursak, bunların kavramsal tedavüldeki tutarları 2023 yılının ilk yarısında para birimleri arasında farklılık göstermiştir. Dolar cinsinden faiz oranı swapları, bir yıl önceki belirgin 168 trilyon dolarlık yüksek seviyeye geri dönerken, avro cinsinden faiz oranı swapları yükseliş eğilimini sürdürmüş ve neredeyse 130 trilyon dolara ulaşmıştır. Buna karşılık, Japon yeni cinsinden faiz oranı swapları, en az 2016’dan bu yana belirgin olan düşüş eğilimini sürdürürken, İngiliz poundu ve İsviçre frangı cinsinden faiz oranı swapları nispeten değişmemiştir.
2. Merkezi takas [central clearing]
Kredi temerrüt swaplarının (credit default swaps-CDS) merkezi takas oranı yükseliş eğilimini sürdürmüştür. Haziran 2023’ün sonunda %70’e ulaşmıştır ki; bu, bir önceki yıla kıyasla %4 puanın üzerinde bir artışla, kaydedilen en yüksek seviyedir. Bununla birlikte, kredi temerrüt swaplarının takas oranı, son yıllarda %75’in (Haziran 2023 sonunda %78) üzerinde genel olarak istikrarlı olan faiz oranı türevlerinin altında kalmaktadır. Döviz türevlerinin merkezi takas oranı son on yılda sürekli artmasına rağmen %5’in altında kalmıştır.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.