Birleşik Krallık’ta işletme yapısının seçimi, girişimin nasıl işleyeceğini ve girişimcinin kişisel olarak finansal açıdan ne ölçüde sorumlu tutulabileceğini belirlemede önemli bir rol oynar. Küçük işletmeler için en yaygın işletme yapılarından biri ticari işletmedir ki; bu yazıda, ticari işletmelerin dünyası incelenecek ve bu iş yapma biçiminin avantajları ve dezavantajları keşfedilecektir.
1. Ticari işletme
Ticari işletme (sole trader business), Birleşik Krallık’taki en basit ve en yaygın işletme yapısı (ticaret yapma) biçimidir. Ticari işletme olarak faaliyet gösterildiğinde işletme girişimciden ayrı bir tüzel kişilik olarak değerlendirilmez. Bu, kişisel varlıklar ile ticari varlıklar arasında yasal bir ayrım olmadığı anlamına gelir.
2. Ticari işletmenin avantajları
Avantajlar şunlardır: kolaylık ve özerklik, vergi etkinliği, yerel otorite etkileşimi, esneklik ve uygun maliyet (simplicity and autonomy, tax efficiencies, local authority interaction, flexibility, cost-efficient).
2.1. Kolaylık ve özerklik
Ticari işletme olmanın en önemli avantajlarından biri iş kurmanın ve yürütmenin basitliğidir. Operasyonlar üzerinde tam kontrole sahip olma, ortakların, hissedarların veya yöneticilerin onayına ihtiyaç duymadan hızlı kararlar alınmasına olanak tanır. Bu özerklik, özellikle işin basit ve yönetilmesi kolay olması gerektiğinde güçlü bir varlık olabilir.
2.2. Vergi etkinliği
Ticari işletme olarak, ticari giderler ticari gelirlerden mahsup edilebilir. Üstelik ticari işletme olarak kaydolmak nispeten basittir ve resmi şirket tarzı hesaplara ihtiyaç duymadan öz değerlendirme sistemi aracılığıyla yıllık olarak gelir vergisi ödenir.
2.3. Yerel otorite etkileşimi
Yerel konseyler gibi yerel yetkililerle uğraşmak, ticari işletmeler için daha az karmaşık olabilir. Süreç bireysel işletme sahipleri için daha kolay olabileceğinden, işletmeniz izin veya lisans gerektiriyorsa bu avantajlı olabilir.
2.4. Esneklik
Bireysel yatırımcılar işlerini değişen koşullara kolaylıkla uyarlayabilirler. İşletmeyi genişletmek, çeşitlendirmek veya başka değişiklikler yapmak isteniyorsa, bu daha karmaşık bir iş yapısının kısıtlamaları olmadan yapma özgürlüğüyle sahip olunur.
2.5. Uygun maliyet
Ticari işletme kurmak ve sürdürmek, genellikle limited şirket (limited company) kurmaktan daha uygun maliyetlidir. Daha az idari koşul ve daha düşük uyumluluk maliyeti olması, onu sınırlı kaynaklara sahip küçük işletmeler için cazip bir seçenek haline getirmektedir.
3. Ticari işletmenin dezavantajları
Dezavantajlar şunlardır: kişisel sorumluluk, sermayeye sınırlı erişim, sınırlı büyüme potansiyeli, uzun vadeli uygulanabilirlik ve kişisel sorumluluk (personal responsibility, limited access to capital, limited growth potential, long-term viability).
3.1. Kişisel sorumluluk
Ticari işletme olarak çalışmanın en önemli dezavantajı, tüm ticari borçlardan ve yasal yükümlülüklerden kişisel olarak sorumlu olmadır. Bu, ev ve tasarruflar gibi kişisel varlıkların işletme ile ilgili yükümlülükler veya finansal zorluklar nedeniyle risk altında olduğu anlamına gelir.
3.2. Sermayeye sınırlı erişim
Ticari işletme olarak önemli tutarda sermaye veya işletme kredisine erişmek zor olabilir. Borç verenler, daha resmi ve tanınmış bir işletme yapısı mevcut olmadığı sürece fon sağlamakta tereddüt edebilirler.
3.3. Sınırlı büyüme potansiyeli
Bireysel yatırımcılar işlerini genişletirken sınırlamalarla karşılaşabilirler. Ölçek büyütmek, limited şirket gibi farklı bir işletme yapısına geçmeyi gerektirebilir ve bu, karmaşık ve maliyetli bir süreç olabilir.
3.4. Uzun vadeli uygulanabilirlik
İşletmenin uzun ömürlülüğü ve sürekliliği, büyük ölçüde girişimcinin kişisel sağlığına ve refahına bağlı olduğundan risk altında olabilir. İş göremez hale gelinirse, işletme faaliyetlerine devam etmekte zorlanılabilir.
4. Ticari işletme mi olmalı yoksa limited şirket mi kurulmalı?
Ticari işletme olarak faaliyet göstermek veya limited şirket kurmak arasındaki seçim, işin niteliği, uzun vadeli hedefler ve risk toleransı gibi çeşitli faktörlere bağlıdır. Ticari işletmeler, basit operasyonlara sahip küçük işletmeler, tam kontrol isteyenler ve basitlik ve esnekliğe değer verenler için idealdir.
Öte yandan, limited şirket kurmak, işletme ile kişisel varlıklar arasında net bir hukuki ayrım sağlayarak kişisel varlıkların korunmasını sağlar. Limited şirketler genellikle işletmenin risk profilinin daha yüksek olduğu veya önemli büyüme ve yatırım yapmanın planlandığı durumlarda tercih edilir.
Bilinçli bir karar vermek için, özel durumu değerlendirebilecek ve en uygun işletme yapısının seçilmesinde rehberlik edebilecek hukuk, muhasebe ve finans uzmanlarına danışılması tavsiye edilmektedir.
5. Ticari işletmenin tescili/sicile kaydolması
Birleşik Krallık’ta ticari işletme olarak kaydolmak nispeten basit bir süreçtir. Başlamaya yardımcı olacak adımlar şunlardır:
- Bir işletme adının seçimi (choose a business name): ticari işletme olarak çalışılırken kendi adı kullanılabilir veya bir işletme adı seçilebilir.
- Öz Değerlendirme için tescil (register for Self-Assessment): gelir ve giderleri bildirmek ve ticari kârlar üzerinden gelir vergisi ve ulusal sigorta ödemek için Birleşik Krallık Hazine ve Gümrük Kurumu’na (Her/His Majesty Revenue & Customs-HMRC) öz değerlendirme için kaydolması gerekir.
- Varsa, Katma Değer Vergisine kaydolma (register for Value Added Tax): işletmenin vergiye tabi cirosu, şu anda 85 bin pound olan yıllık KDV eşiğini aşarsa (2023-2024 dönemi için), HMRC’ye Katma Değer Vergisi (KDV) için tescil gerekir.
Doğru kayıtların tutulması (keep accurate records): doğru vergi raporlaması sağlamak için gelir ve giderlerin ayrıntılı kayıtlarının tutulması önemlidir. Muhasebe yazılımı kullanmak veya bir muhasebeciyi işe almak bu süreci daha yönetilebilir hale getirebilir.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.