Dinamik iş dünyasında, şirketler genellikle kendilerine rekabet avantajı sağlayan değerli bilgilere sahiptir. ‘Ticari sır’ (trade secrets) olarak da bilinen bu gizli bilgiler, bir işletmenin rekabet avantajını ve genel başarısını artırmada çok önemli bir rol oynar. Bu makalede, ticari sır kavramı, bunların korunması ve ticari sırrın Birleşik Krallık’taki küçük işletmeler için önemi konusunda rehberlik edilecektir.
Ticari sır kavramı
Ticari sır, bir şirket tarafından tutulan bir tür gizli bilgidir, ancak yalnızca özel olmaktan farklı (örneğin, şirket veya çalışan ayrıntıları ile ilgili finansal veriler) olup, bir işletmeye rekabet avantajı sağlayan oldukça değerli bilgilerdir ve genellikle işin kendi içinde olduğu kadar genel kamuoyu için de gizli tutulur. Ticari sırlar; formülleri, üretim süreçlerini, müşteri listelerini, pazarlama stratejilerini veya genel olarak bilinmeyen ancak işletme için son derece değerli olan diğer gizli ticari bilgileri içerebilir. Buna ilişkin ünlü bir örnek, KFC[1] tavuğundaki baharat karışımının tarifidir ki; bu, yalnızca halktan gizli olmakla kalmaz, aynı zamanda şirket içinde yalnızca “bilinmesi gerekenler” (need to know) esasına göre bilinir.
Ticari sır fikri mülkiyet midir?
Ticari sır bir fikri mülkiyettir. Ticari sırlar bir Fikri Mülkiyet (Intellectual Property-IP) biçimidir. Fikri mülkiyet, buluşlar, tasarımlar, ticari markalar ve yaratıcı çalışmalar dâhil olmak üzere çok çeşitli maddi olmayan varlıkları kapsar. Patentler gibi diğer fikri mülkiyet biçimlerinin aksine, tescil gerektirmezler ve sır olarak kaldıkları sürece süresiz olarak muhafaza edilebilirler. Bir şirketin fikri mülkiyet portföyünün hayati bir bileşeni olabilirler ve genel değerine ve rekabet gücüne katkıda bulunmada önemli bir rol oynayabilirler.
Ticari sırlar kanunla korunuyor mu?
Kesinlikle korunmaktadır. Ticari sırların korunması, küçük işletmelerin büyümesi ve başarısı için esastır. Birleşik Krallık’ta, birincil olarak, genel güven yasasının uygulanması yoluyla korunurlar, yani belirli bilgileri gizli tutma ve başkalarının bu bilgileri kamuya ifşa etmesini engelleme hakkı. Birleşik Krallık hükümeti ayrıca, ticari sırların korunmasına ilişkin ilave netlik ve haklar sağlayan 2018 tarihli Ticari Sırlar (Uygulama vb.) Yönetmeliği [Trade Secrets (Enforcement, etc.) Regulations[2]] de dâhil olmak üzere belirli Avrupa Birliği (AB) mevzuatını yürürlüğe koymuştur.
Ticari sırlar nasıl korunur?
Bir işletme sahibi olarak, şirketin ticari sırlarının proaktif olarak korunması gerekir. Bu, özellikle yukarıdaki Yönetmeliklere güveniliyorsa önemlidir. Ticari sırları korumak için bazı pratik stratejiler şunları içerir:
- Gizlilik politikalarının uygulanması (implementing confidentiality policies); neyin ticari sır oluşturduğunu, bu tür ticari sırları bilmeye yetkili çalışanları ve bu çalışanların gizliliği korumak için alması gereken önlemleri açıkça tanımlayan dâhili politikalar geliştirmek ve uygulamak;
- Gizlilik Anlaşmaları (Non-Disclosure Agreements; NDAs); çalışanların, yüklenicilerin ve ortakların hassas bilgileri gizli tutma yükümlülüklerini anlamalarını sağlamak için gizlilik anlaşmalarını imzalamalarını gerektirir;
- Sınırlı erişim (limited access); sırlara erişim yalnızca iş sorumlulukları için ihtiyaç duyan çalışanlarla sınırlandırılmalıdır;
- Fiziksel güvenlik önlemleri (physical security measures); fiziksel ticari sır belgeleri ve materyalleri kısıtlı erişime sahip güvenli konumlarda saklanmalıdır;
- Dijital güvenlik önlemleri (digital security measures); elektronik bilgileri korumak için şifreleme, parola ve diğer dijital güvenlik önlemler kullanılmalıdır,
- Çalışan eğitimi (employee training); çalışanları fikri mülkiyet korumasının önemi ve hassas bilgilerin kamuya ifşa edilmesi ile ilgili riskler hakkında eğitmek için düzenli eğitim oturumlar düzenlenmelidir.
Ticari sır ne kadar sürer?
Diğer bazı fikri mülkiyet biçimlerinden farklı olarak ticari sırlar, sır olarak kaldıkları sürece süresiz olarak korunabilir. Ancak, bilgi kamuya açık hale geldiğinde statüsünü kaybeder ve artık korunmaz.
Bir ticari sır lisanslanabilir mi?
Ticari sırlar lisanslanabilir. Ticari işletmeler, bir ticari sırrın sahibi olarak, onu ticari kullanım için başkalarına lisanslama hakkına sahiptirler. Lisans Sözleşmeleri, mülkiyeti ve gizlilik hakkını kaybetmeden belirli bireylere veya şirketlere fikri mülkiyeti kullanma hakkı verilmesini sağlar.
Ayrılan çalışanlardan ticari sırlar nasıl korunur?
Çalışanlar şirketten ayrıldığında, değerli ticari sırları yeni işverenlerine götürme veya girişimlerini başlatma riski vardır. Bu riski azaltmak için aşağıdaki adımlar göz önünde bulundurulmalıdır:
- Çıkış görüşmeleri (exit interviews); ayrılan çalışanlara ticari sırlarla ilgili devam eden güven yükümlülüklerini hatırlatmak için kapsamlı çıkış görüşmeleri yapılmalıdır;
- Sonlandırma prosedürleri (termination procedures); bir çalışanın ayrılması üzerine şirket sistemlerine ve gizli bilgilere tüm erişimin derhal iptal edilmesi sağlanmalıdır;
- Rekabet etmeme hükümleri (non-compete clauses); ayrılan çalışanların belirli bir süre için rakiplere katılmasını kısıtlamak için İstihdam Sözleşmelerine rekabet etmeme maddeleri eklenmesi düşünülmelidir,
- Talep etmeme hükümleri (non-solicitation clauses); ayrılan çalışanların müşterileri veya diğer çalışanları kaçırmasını önlemek için talepte bulunmama maddeleri içermelidir.
Ticari sırlar tersine mühendislikle işlenebilir mi?
Tersine mühendislik, altında yatan ilkeleri anlamak için bir ürün veya teknolojiyi analiz etme sürecini ifade eder. Ticari sırlar tersine mühendisliğe karşı savunmasızken, başkalarının gizli bilgileri ortaya çıkarmasını zorlaştıracak adımlar atılabilir. Buna, diğer fikri mülkiyet koruma biçimlerinin bir kombinasyonunun kullanılması da dâhildir.
[1] Açılımı “Kentucky Fried Chicken” olan Amerika Birleşik Devletleri mahreçli bir restoran zinciri.
[2] 2018 tarihli Ticari Sırlar Yönetmeliği için bkz. < https://www.legislation.gov.uk/uksi/2018/597/contents/made >
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.