Giriş
Uluslararası Sertifikalı Kamu Muhasipleri Birliği [Association of International Certified Public Accountants-AICPA], yakın zamanda ‘SQMS [suite of quality management standards-kalite yönetim standartları paketi] 1’ ve ‘SQMS 2’yi de içeren bir dizi kalite yönetimi standardı yayınlamıştır[1]. SQMS No:1[2], bir kalite yönetim sistemi kurmaya odaklanırken; SQMS No:2[3], denetim kalitesi incelemelerinin kritik rolüne odaklanmaktadır.
- SQMS-2 nedir?
SQMS [Kalite Yönetim Standartları Paketi] 2: Taahhüt Kalitesi İncelemeleri Standardı, firmaların taahhüt kalitesi incelemesi [engagement quality review] yapmaları için koşulları ve kılavuzları belirler. Ayrıca bu standart, bir taahhüt kalitesi inceleme uzmanının nitelikleri, uygunluğu, sorumlulukları ve atanması konusunda da kılavuzluk sağlar. Mevcut standart (SQCS No:8) hem Kalite Kontrol Politikalarını hem de Taahhüt Kalitesi Kontrol İncelemesini [engagement quality control review] içerirken; SQMS-2, kalite yönetim sistemi için taahhüt kalitesi incelemesinin önemini vurgulamak amacıyla ayrı bir standart olarak oluşturulmuştur.
Bu aynı zamanda “kalite kontrol” veya “politika temelli” bir zihniyetten [quality control or policies-based mindset] kapsamlı bir “kalite yönetimi” veya “sistem temelli” yaklaşıma [quality management or systems-based approach] doğru daha büyük bir geçişin parçasıdır. SQMS-2, firmanın her seviyesine nüfuz eden güçlü ve proaktif bir kalite yönetim sistemi oluşturmak için SQMS 1 ve revize edilmiş düzenleme seviyesi standartlarıyla (SAS 146, SSARS 26 ve SSAE 23[4] gibi) birlikte çalışır.
- SQMS-2 neden önemlidir?
2.1. Kalite çıtasının yükseltilmesi [raising the bar on quality]:
SQMS-2, netleştirilmiş kılavuzlar ve geliştirilmiş dokümantasyon koşulları marifetiyle taahhüt kalitesi inceleme sürecini resmileştirir ve güçlendirir. Ayrıca, firmanın ve Taahhüt Kalitesi İnceleme Uzmanının sorumluluklarını da farklılaştırır. Son olarak, bu standart, taahhüt kalitesi incelemesine ve İnceleme Uzmanının çalışmalarına ilişkin sorumluluklarına yardımcı olanlara ek rehberlik sağlar.
2.2. Bağımsızlık ve nesnelliğin artırılması [enhancing independence and objectivity]:
SQMS-2, taahhüt kalitesi incelemelerinin kâfi yetkiye, teknik yeterliliğe, kabiliyete (zaman dâhil) ve nesnelliğe sahip kişiler tarafından gerçekleştirilmesini gerektirir. Anılan standart ayrıca, hangi görevlerin taahhüt kalitesi incelemesi gerektirdiğini (SQMS-1’e, ilgili etik koşullara veya yasa ve yönetmeliklere göre) ve Taahhüt Kalitesi İnceleme Uzmanının sorumluluklarını da açıklığa kavuşturur.
2.3. Taahhüt Kalitesi İnceleme Uzmanına ilişkin yeni ve geliştirilmiş koşullar [new and enhanced engagement quality reviewer requirements]:
SQMS-2, yapılan önemli değerlendirmelerin, ulaşılan sonuçların, yeterli ve uygun taahhüt ortağı katılımının ve bu katılımla ilgili diğer önemli kararların değerlendirilmesine ilişkin açık koşulları içerir. Ayrıca standart, görev türüne (denetim, inceleme vb.) göre incelenmesi gereken belirli asgari unsurları da özetlemektedir. Taahhüt Kalitesi İnceleme Uzmanı ayrıca, taahhüt kalitesi incelemesi tamamlandığında taahhüt ortağını bilgilendirmek zorundadır.
2.4. İlave firma koşulları:
Firmanın, taahhüdün uygun noktalarında prosedürlerin uygulanmasına ilişkin yönergeler ve sözleşme ortağının taahhüt kalitesi incelemesine ilişkin sorumluluklarını belirlemesi gerekmektedir. Firma ayrıca, taahhüt kalitesi incelemesi tamamlanana kadar sözleşme raporunun yayınlanmamasını sağlayacak prosedürler de hazırlamak zorundadır. Ayrıca, Taahhüt Kalitesi İnceleme Uzmanının uygunluğunun zedelendiği durumlar için bir süreç oluşturmaktan firma sorumludur.
2.5. Geliştirilmiş dokümantasyon koşulları [enhanced documentation requirements]:
Belge yükümlülükleri, Taahhüt Kalitesi İnceleme Uzmanı ve yardımcılarının isimleri, incelenen belgelerin kimlik bilgileri, tespitin dayanağı, tamamlanma tarihi ve diğer bildirimler gibi temel bilgileri içerir. Şirket ayrıca, uygun bir taahhüt kalitesi incelemesinin gerçekleşmesini sağlamak için yönergeler oluşturmalıdır.
2.6. Diğer kalite yönetim standartlarıyla uyum [aligning with other quality management standards]:
SQMS-2, firmanın kalite yönetim sistemini ele alan SQMS-1 ve en yeni taahhüt standartlarıyla (SAS 146, SSARS 26 ve SSAE 23 gibi) birlikte çalışacak şekilde tasarlanmıştır. Bunlar hep birlikte, hem firma hem de taahhüt düzeylerinde kaliteyi ele alan kapsamlı bir çerçeve oluştururlar.
- Firmaların bu standardı neden dikkat etmesi gerekir?
3.1. İşler artık her zamanki gibi devam etmiyor [it’s not business as usual]
SQMS-2 sadece bir güncelleme değil, aynı zamanda bir dönüşümdür. Kontrol listesi “kurallara dayalı” bir zihniyetten [rules-based mindset] uzaklaşmakta ve firmaların taahhüt kalitesi incelemesi politikalarını ve prosedürlerini kendilerine özgü risk ve koşullara göre uyarlamalarını beklemektedir. Firmalar bu yeni beklentileri anlamalı ve daha titiz ve belgelendirilmiş taahhüt incelemesi uygulamaya hazır olmalıdır.
3.2. Standart sadece denetimler için değil [it’s not just for audits]
SQMS-2, bir taahhüt kalitesi incelemesinin denetimlerden daha fazla görev türünü içerebileceğini açıklığa kavuşturmaktadır. Hangi görev türlerinin taahhüt kalitesi incelemesi gerektirdiğine dair yönergeleri belirlemek ise firmanın sorumluluğundadır.
3.3. Uygulamanın başlaması
15 Aralık 2025 veya sonrasında başlayan dönemler için taahhütlerin geçerlilik tarihi göz önüne alındığında, firmalar 15 Aralık 2025 tarihine kadar politika ve prosedürlerin oluşturulması için çalışmak zorundadır. Son dakikaya kadar bekleyen firmalar uyumsuzluk riskiyle karşı karşıya kalır. Geri bildirim, şirket içi eğitim ve sorular için zaman ayrılmalıdır.
3.4. Standardın şirketlerin tüm seviyelerini etkilemesi
SQMS-2, taahhüt kalitesi incelemesine odaklanmış olsa da, uygulanması için görev ortakları, görev ekibi ve kalite yönetim personeli arasında koordinasyon gerekmektedir. Bundan dolayı, eğitim, kaynak tahsisi ve dâhili izleme konularının yeniden ele alınması gerekecektir.
3.5. Bu standart, uyumdan daha fazlasıdır [it impacts all levels of the firm]
SQMS-2, özünde etkileşim kalitesini iyileştirmeyi hedefler. Mesleğe duyulan güveni sürdürmek için olmazsa olmaz olan kalite, eleştirel değerlendirme ve mesleki şüphecilik kültürünü [culture of quality, critical evaluation, and professional skepticism] teşvik eder.
- SQMS 2’den önemli çıkarımlar
- Öncelikle kapsamın anlaşılması [understand the scope]: Her görev için bir taahhüt kalitesi incelemesi gerekmez, ancak gerektiğinde koşullar açıktır ve uyulması gerekir.
- Ekiplerin hazırlanması [prepare your teams]: Taahhüt ortakları, ekipleri ve kalite denetçileri yeni standartlar ve bunların pratik etkileri konusunda eğitilmelidir.
- Bağımsızlık politikalarının gözden geçirilmesi [review independence policies]: Politikaların, Taahhüt Kalitesi İnceleme Uzmanları için adçıklığa kavuşturulmuş bağımsızlık ve uygunluk ölçütlerini yansıtacak şekilde güncellenmesi gerekir.
- Belge, belge ve belge [document, document, document]: SQMS-2, taahhüt kalitesi inceleme sürecinin, bulgularının ve sonuçlarının belgelendirilmesine daha fazla önem vermektedir.
- Fırsatın değerlendirilmesi [embrace the opportunity]: Yeni standartlar çıtayı yükseltirken, aynı zamanda daha güçlü ve daha dayanıklı bir uygulama inşa etme şansı da sunmaktadır.
Sonuç
SQMS-2, yeni kalite yönetimi bulmacasının kritik bir parçasıdır. Uyumun ötesine geçerek, mesleğin kamu yararı sorumluluğunu pekiştirir: Paydaşların güvenebileceği bağımsız ve yüksek kaliteli taahhütler sunmak. SQMS-2’yi şimdi anlayıp benimseyen firmalar, yalnızca uyumlu değil, aynı zamanda taahhüt kalitesinde de lider olduklarından emin olabilirler.
[1] Çevirenin Notu: Bu projenin amacı, firmanın taahhüt kalitesi incelemeleri [engagement quality reviews] ile ilgili koşulları/yükümlülükleri ve uygulama materyalini geliştirmekti ki; bunlar şunları içeriyordu:
- Firmaların hangi taahhütlerin taahhüt kalitesi incelemesine tabi olması gerektiğini belirlerken uygulayacakları daha sağlam ölçütlerin tayin edilmesi;
- Bir taahhüt kalitesi incelemesinin amacının belirlenmesi,
- Taahhüt kalitesi incelemesinin niteliğinin, zamanlamasının ve kapsamının açıklığa kavuşturulması ve
- İncelemeyi gerçekleştiren kişilerin uygunluk koşullarının güçlendirilmesi.
Bu yapılırken, taahhüt kalitesi inceleme uzmanı ile sözleşmenin genel sorumluluğunu elinde bulunduran sözleşme ortağının ilgili rolleri ve sorumlulukları arasında uygun dengenin sağlanması da dikkate alınmıştır.
[2]<https://tax.thomsonreuters.com/blog/sqms-1-explained-a-practical-guide-to-firm-level-quality-management/ >.
[3]<https://www.aicpa-cima.com/resources/download/aicpa-statement-on-quality-management-standards-no-2 >.
[4] Bu kısaltmaların anlamı şöyledir:
- (SAS) Statement on Auditing Standards: Denetim Standartları Hakkında Açıklamalar;
- (SSARS) Statement on Standards for Accounting and Review Services: Muhasebe ve Denetim Hizmetleri Standartları Hakkında Açıklamalar,
- (SSAE) Statement on Standards for Attestation Engagements: Tasdik Taahhütlerine İlişkin Standartlar Hakkında Açıklamalar.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.