Borçlar da dâhil olmak üzere yükümlülükler genellikle dikkat çekse de, bir hükümetin mali durumunun tamamını temsil etmezler. Kamu mali yönetiminde (public financial management) varlıklar ve yükümlülükler arasındaki etkileşimin tanınması, daha güçlü ve daha istikrarlı bir mali duruma katkıda bulunabilir.
“Kamu Net Varlığı – Devlet Muhasebesi, Hükümet ve Demokrasi” (Public Net Worth – Accounting, Government and Democracy) başlıklı yeni bir kitapta, kamu mali yönetimine bütünsel bir yaklaşım önerilmekte ve hükümetlerin mali durumlarını azalan net varlıktan, mali şoklara dayanabilecek ve kamu sektörünün mali performansını artırabilecek olumlu bir duruma nasıl iyileştirebilecekleri açıklanmaktadır.
Anılan kitapta hem politika yapıcılara hem de uygulayıcılara yardımcı olabilecek beş öneri yer almaktadır:
1. Bilanço Yaklaşımı ya da Dengeli Yaklaşım (Balanced Approach): Bir kuruluşun mali durumunun kapsamlı bir resmini elde etmek ve bilinçli kararlar alabilmek için bilançonun hem borç hem de varlık tarafına eşit derecede dikkat edilmelidir. Bilançodaki varlıklara büyük oranda düşük değer biçen (gerçek değerleri rapor edilenlerden potansiyel olarak beş kat daha yüksek olan) “Transport for London” (İngiltere) vakası, kuruluşun mali durumunun fiili duruma göre çok daha zayıf olduğunu göstermektedir.
2. Yükümlülüklerin Yapısı ve Sürdürülebilirlik (Liabilities Composition and Sustainability): Borç ve emekli aylıkları da dâhil olmak üzere yükümlülüklerin bileşimini ve bunların uzun vadeli sürdürülebilirliği değerlendirilmelidir. Borçlanmanın yönetilebilir olması ve sürdürülebilir büyümeyi desteklemesi için faiz oranları, geri ödeme koşulları, borçla elde edilen varlıklardan gelir elde etme yeteneği gibi borç unsurlarının dikkate alınması gerekir. Yükümlülüklerin hükümetin mali durumu ve gelecekteki yükümlülüklerini yerine getirme yeteneği üzerindeki potansiyel etkisini anlamak, karar alma açısından çok önemlidir. Alman hükümeti, yenilenebilir enerji kaynaklarını genişletmek ve böylece karbon emisyonlarını azaltmak ve sürdürülebilir kalkınmayı teşvik etmek amacıyla enerji geçişi borçlanması için “iyi” borç (good debt) kullanmıştır.
3. Duran Varlıkların ya da Sabit Kıymetlerin Belirlenmesi ve Muhasebeleştirilmesi (Fixed Assets Identification and Accounting): Yanıltıcı mali pozisyonları önlemek için sabit kıymetler mali tablolara doğru bir şekilde kaydedilmeli ve raporlanmalıdır. Birleşik Krallık hükümetinin Ulusal İstatistik Ofisi, 2017 yılında kamuya ait gayrimenkullerin yaklaşık 8,5 trilyon sterlin (£) değerinde varlığa karşılık geldiğini, ancak portföyün geri kalanının gizli kaldığını ve büyük ölçüde açıklanmadığını tahmin etmiştir. Şu ana kadar Birleşik Krallık hükümetinin gözünden kaçan kaçırılan fırsatın 1,5 – 2 trilyon £ değerinde gayrimenkul varlığı olduğu çok ihtiyatlı bir tahminle tahmin edilebilir. Böyle bir portföyün profesyonel yönetimi her yıl, Birleşik Krallık Hazinesi’nin (His/Her Majesty’s Treasury) şimdiye kadar tek seferlik olarak hükümetin Denge Artırma Fonu’na (Levelling Up Fund) yatırdığı vergi geliri miktarının kat kat fazlasını sağlayacaktır.
4. Yatırımlar ve Varlık Değerlemesi (Investments and Asset Valuation): Saydamlığı ve karar almayı geliştirmek için doğru yatırımlar ve varlıkların değerlemesi raporlanmalıdır. Stockholm Şehri, çoğunlukla İktisadi Devlet Teşekkülleri (State Owned Enterprises) olarak kurulmuş sabit varlıklara sahipti. Şehrin gayrimenkul portföyünün gösterge niteliğindeki bir değerlemesi, potansiyel piyasa değerinin mali tablolardaki değerin en az üç katı olduğunu göstermektedir. Bunun nedeni, İsveç yerel yönetimlerinin (ve çoğu OECD[1] ülkesinin) gerçek varlıklarının ölçümü için tarihi maliyeti kullanmak zorunda olmalarıdır. Bu, ülke çapında bakıldığında, İsveç’in gayrisafi yurtiçi hâsılasının üçte ikisine eşdeğer değere sahip gayrimenkul varlıklarının gizlendiğini ve bu varlıkları en verimli şekilde kullanmaya yönelik teşviklerin genellikle eksik olduğunu göstermektedir. Potansiyel gelir veya refah kaybı önemli olabilir.
5. Katma Değeri Olmayan Yatırımlar (Non-Value Adding Investments): Bu, önemli faydalar sağlamayan, hükümetin mali durumunu zorlayan yatırımların sınırlandırılmasıdır. Kaynakların etkili bir şekilde kullanılmasını sağlamak için yatırımlardan elde edilecek potansiyel getirilerin dikkatli bir şekilde değerlendirilmesi önemlidir.
Varlıkların doğru tanımlanması ve muhasebeleştirilmesi, stratejik planlama ve etkili karar alma, daha sürdürülebilir bir mali pozisyona ve güçlü bir bilançonun getirdiği faydalara katkıda bulunur. Güvence ve denetim süreçleri aynı zamanda güvenin, şeffaflığın ve hesap verebilirliğin geliştirilmesine de yardımcı olur.
Finansal kurumlarını geliştirmek isteyen hükümetler, reformları benimseyen diğer ülkelerden öğrenebilirler. Yeni Zelanda’nın yeni kamu mali yönetimi mevzuatı, mali durumun negatif ve azalan net değerden, net değerde tutarlı bir yükseliş eğiliminin olduğu ve mali şoklara dayanma kabiliyetine sahip bir duruma dönüştürülmesinde önemli bir rol oynamıştır.
[1] OECD: [Organisation for Economic Co-operation and Development-İktisadi Kalkınma ve İş Birliği Teşkilatı].
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.