1. Vergi karşılığının anlamı
Vergi karşılığı, bir şirketin yasal olarak cari yıl için Amerika Birleşik Devletleri İç Gelir İdaresi’ne (Internal Revenue Service-IRS) ödemesi beklenen tahmini gelir vergisi tutarıdır. Bu, kurumsal finans departmanlarının gelecekteki olası bir gideri karşılamak için ayırdığı karşılıklardan sadece bir tanesidir. Bir işletmenin genellikle hesaba kattığı diğer karşılık türleri arasında şüpheli borçlar, itfa payları/amortisman, ürün garantileri, emeklilik ödenekleri (kıdem tazminatları) ve satış indirimleri [bad debts, depreciation, product warranties, pensions, and sales allowances] yer alır.
Vergi karşılıkları, cari yılda ödenecek vergiler için ayrılan tutarlar olduğundan, muhasebe açısından cari vergi yükümlülüğü olarak kabul edilir. Temel tanım basit gibi görünse de her zaman basit olmayan şey, vergi karşılığının hesaplanması için en iyi, hızlı, doğru ve savunulabilir şekilde nasıl hazırlanılacağıdır. Her yılın vergi karşılığını tahmin etmek basit bir iş değildir ve kurumlar vergisi departmanları için çok fazla zaman ve çaba gerektirebilir.
2. Gelir vergisi karşılığı nasıl hesaplanır
Bir şirketin vergi karşılığı iki bölümden oluşur: cari yıl gelir vergisi ödemesi ve ertelenmiş gelir vergisi ödemesi (current income tax expense and deferred income tax expense). İşleri daha da karmaşık hale getirmek için çoğu muhasebe departmanı, finansal durumlarını hesaplamak için Genel Kabul Görmüş Muhasebe İlkelerini (Generally Accepted Accounting Principles-GAAP) kullanır. Genel Kabul Görmüş Muhasebe İlkeleri prosedürleri, gelir vergisi muhasebe kurallarından önemli şekillerde farklılık gösterir. Bu farklar cari ve ertelenmiş vergi giderlerinin hesaplanmasında önemli rol oynamaktadır.
2.1. Cari yıl gelir vergisi ödemesi (current income tax expense)
Cari yıl vergi ödemesi, bir şirketin cari yılda ödeyeceği gelir vergisi tutarıdır. Cari kazançlar ile Genel Kabul Görmüş Muhasebe İlkeleri ve gelir vergisi kuralları arasındaki cari yılın kalıcı farkları ve geçici farklarından hesaplanır. Aşağıdaki adımlar mevcut gelir vergisi karşılığının nasıl hesaplanacağını özetlemektedir:
- Şirketin net geliriyle başlanması (start with your company’s net incom): Bu, gelir vergileri öncesinde Genel Kabul Görmüş Muhasebe İlkeleri kurallarına göre hesaplanan gelirdir.
- Cari yılın kalıcı farklarının hesaplanması (calculate the current year’s permanent differences): Bunlar, gelir vergisi amacıyla izin verilmeyen ancak Genel Kabul Görmüş Muhasebe İlkeleri için izin verilen gelir kalemleri veya harcamalardır. Bu giderler veya gelir kalemleri izin verilmediğinden veya gelir vergisi açısından muhasebeleştirilmediğinden kalıcı olarak kabul edilir. Kalıcı farklara örnek olarak para cezaları ve diğer cezalar ile ağırlama giderleri, belediye tahvillerinin faizleri ve hayat sigortası gelirleri (fines and penalties, entertainment expenses, municipal bond interest, and life insurance proceeds) verilebilir.
- Cari yılın geçici farklarının hesaplanması (calculate the current year’s temporary differences): Bunlar, bir yıl içinde Genel Kabul Görmüş Muhasebe İlkeleri veya gelir vergisi amacıyla izin verilen, ancak daha sonraki bir yıla kadar diğer muhasebe sistemi kapsamında izin verilmeyen giderler veya gelir kalemleridir. Cari yıl bilançosu incelenerek ve Genel Kabul Görmüş Muhasebe İlkeleri hesaplamaları ile gelir vergisi hesaplamaları arasındaki farklar tespit edilerek şirketin geçici farkları belirlenmelidir. Yaygın geçici farklar, gerçekleşmiş ancak henüz ödenmemiş giderleri ve itfa payları/amortismanı (expenses incurred but not yet paid, and depreciation) içermektedir.
- Krediler ile net işletme zararlarının uygulanması (apply credits and net operating losses-NOL): Bu farklar hesaplandıktan sonra cari yılın vergilendirilebilir gelirine ulaşılır. Sonrasında artık kredi ve net işletme zararı uygulanabilir.
- Mevcut vergi oranının uygulanması (apply the current tax rate): Cari yılın vergiye tabi geliri mevcut yasal federal vergi oranı ile çarpılır. Sonuç, şirketin gelir vergisi karşılığına ilişkin cari yıl vergi gideridir.
2.2. Ertelenmiş gelir vergisi ödemesi/gideri (deferred income tax expense)
Ertelenmiş vergi, şirketin bilançosunda yer alan ancak henüz ödenmesi gereken bir yükümlülüktür. Gelir vergisi karşılığının bu daha karmaşık kısmı, geçici farkların birikimli toplamını hesaplar ve bu toplama uygun vergi oranını uygular. Gelir, gider, net işletme zararı ve vergi kredilerinin ertelenmiş etkilerine odaklanır. Bu hesaplamanın ardından, ertelenmiş vergi ödemesi/gideri, gelecekte vergi borcu olup olmayacağına veya vergi avantajı elde edip edilmeyeceğine bağlı olarak şirketin Genel Kabul Görmüş Muhasebe İlkeleri bilançosunda bir varlık veya yükümlülük olarak muhasebeleştirilecektir.
3. Gelir vergisi karşılığı hesaplama zorlukları
Vergi karşılığının hesaplanması karmaşık ve zordur. Kurumlar vergisi ekipleri aşağıdaki ortak vergi karşılığı hesaplama sorunlarıyla karşı karşıyadır.
- Senkronize olmayan gelir raporlaması (out-of-sync income reporting): Hesaplamayı doğru yapmak, net (işletme) gelirin için doğru rakamla başlamayı gerektirir. Çoğu şirket gelirini yıllık veya üç ayda bir bildirir, dolayısıyla vergi karşılık tutarı yalnızca tahmin edilebilir.
- Doğru verileri toplama ve entegre etme zorluğu (difficulty gathering and integrating the right data): Hesaplama için finans ve vergi departmanlarından gelen verileri bir araya getirmek, entegre etmek ve doğru şekilde yapılandırmak karmaşıktır.
- Büyük miktarda verinin işlenmesi (handling a large volume of data): En basit hesaplama bile vergi uzmanlarından oluşan bir ekibin yıllık raporlar, finansal tablolar, vergi ödemeleri ve net gelir gibi öğeleri incelemesini gerektirebilir.
- Vergi kanunu değişikliklerinin takip edilmesi (keeping up with tax law changes): Vergi kanunu değişiklikleri hesaplama formüllerini etkiler. Vergi departmanı bu yeni düzenleme gereksinimlerine ayak uydurmalıdır.
- Manuel hesaplama süreçlerine güvenilmesi (reliance on manual calculation processes): Kurumlar vergisi karşılığının elektronik tablolar ve manuel süreçler kullanılarak hesaplanması, doğru ve uyumlu verileri zamanında alma yeteneğini yavaşlatabilir.
4. Vergi karşılığı hesaplama sürecini ve sonuçlarını iyileştirmeye yönelik dört adım
Doğru yaklaşımla vergi departmanı daha iyi, daha hızlı vergi provizyonu sonuçları elde edebilir, vergi provizyonu yükümlülükleri azaltılabilir ve vergi provizyonundaki hatalar ve riskler azaltılabilir. Göz önünde bulundurulması gereken adımlar şunlardır:
- Verilerin kullanılması ve analiz edilmesi (harness and analyze your data): Doğru verilerin toplanması ve konsolidasyonu, vergi karşılığı hesaplamalarının çok daha doğru olmasını sağlar.
- Vergi provizyonu kontrol listelerine bakılması (consult tax provision checklists): Gelir vergisi ölçüm süreçlerini, kamuyu aydınlatma yükümlülüklerini ve risk yönetimi kontrollerini değerlendirmek için Kurumlar Vergisi Karşılığı Kontrol Listeleri gibi araçlar kullanılmalıdır.
- Yasal uyumun gözden geçirilmesi (review your compliance): Vergi karşılığını hesaplamak için doğru kriterlerin kullanıldığını doğrulamak amacıyla vergi karşılığı hesaplama sürecine yakından bakılmalıdır.
- Otomasyonun tercih edilmesi (opt for automation): Zahmetli veya hataya açık olan bu süreçler, daha hızlı, daha doğru veri toplama, birleştirme ve analiz sağlayan bir vergi provizyon çözümüyle iyileştirilebilir.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.