Hizmet sağlayıcı veya müşteri olarak hizmet sözleşmelerine (services agreements) girilmesi, hizmet sözleşmesi kapsamında oluşturulan materyallerin mülkiyeti konusunda bir dizi yasal endişe yaratır ki; bu, düzgün bir şekilde hazırlanıp müzakere edilmediği takdirde işletme üzerinde karmaşık etkilere yol açabilir.
1. Hizmet Sözleşmelerinde Fikri Mülkiyetin Daha İyi Korunması
Sürekli gelişen bir dijital çağda, fikri mülkiyet (intellectual property) sadece bir kavramdan daha fazlasıdır, başarılı işletmeler yaratan stratejik bir zorunluluktur. Fikri mülkiyete dair sözleşme hükmü, teslimatın kime ait olacağını, çalışma ürününün hangi koşullar veya şartlar altında kullanılabileceğini ve hizmet sağlayıcı tarafından kullanılan üçüncü taraf materyalleri için lisans alma konusunda her iki tarafın da olumlu yükümlülükleri olup olmadığını belirler.
Şimdi iyi hazırlanmış bir hükmün, sözleşmedeki taraflar için beklentileri nasıl belirleyeceğini ve sözleşme imzalandıktan sonra net bir sahiplik yapısı oluşturacağını anlamak için sözleşmenin en önemli yönlerinden bazılarını gözden geçirelim.
2. Hizmet Sözleşmesi Görüşmelerinde Fikri Mülkiyetin Daha İyi Korunmasına Yardımcı Olabilecek Az Bilinen Fikri Mülkiyet Maddeleri
2.1. Teknik Bilgi Birikimi [know-how]
Bir müşteri hizmetleri sözleşmesindeki fikri mülkiyet tanımı kapsamlı olmalı, böylece kimin neye sahip olduğu, fikri mülkiyeti kullanmanın kesin yolları ve kullanımındaki kısıtlamalar konusunda hiçbir belirsizlik olmamalıdır. Telif haklarının aksine, hizmet sağlayıcının masaya getirdiği pratik bilgi, telif hakkı veya patent kayıtları aracılığıyla resmi olarak korunabilen fikri mülkiyet değildir. Ticari sırlara daha yakındır, ancak tam olarak tanımın içinde değildir. Sözleşmedeki fikri mülkiyet hükmü, mevcut “know-how” olarak kabul edilen şey konusunda net olmalıdır. Know-how, hizmet sağlayıcıların veya tedarikçilerin müşterilerine uzmanlıklarını sunmak için kullandıkları deneyim ve beceri setidir. Bu nedenle hizmet sağlayıcılar, müşterilerinin bunun teslimatın bir parçası olduğunu ve hizmet sağlayıcıyı ihlal iddiasına açık hale getirdiğini iddia edememesi için tescilli bilgilerini ve beceri setlerini korumak için kapsamlı bir “know-how” tanımının olduğundan emin olmak isteyecektir.
2.2. Fikri Mülkiyet Beyanları ve Garantileri [intellectual property representation and warranties]
Fikri mülkiyet hükümlerindeki standart, kalıplaşmış dil, mülkiyet haklarını taraflar arasında dağıtır; ancak hizmet sağlayıcı, sağladığı teslimatta fikri mülkiyet ihlali olmadığını beyan ve garanti etmeyi kabul ederse, bu tür standart hükümlerin daha geniş kapsamlı etkileri işletme üzerinde çok maliyetli olabilir.
Örneğin, hizmet sözleşmesi bir müşteri ile bir pazarlama ajansı arasındaysa ve pazarlama ajansı bir web sitesi geliştirmek ve kampanyalar üretmek için işe alınmışsa, ajansın ya fikri mülkiyete ilişkin tüm haklara sahip olduğundan emin olması ya da herhangi bir üçüncü taraf ihlali için sorumluluktan vazgeçmesi gerekir. Müşteriyi temsil eden hukuk müşaviri, böyle bir hizmet sözleşmesindeki fikri mülkiyet maddesinin, ajansın ürettiği materyallerin tamamen orijinal olduğunu ve herhangi bir üçüncü tarafın fikri mülkiyet haklarını ihlal etmeyeceğini beyan ve garanti etmesini isteyecektir. Hizmet sağlayıcı için sorun, fikri mülkiyeti oluşturan çalışanlarının veya yüklenicilerinin ihlal etmediğini beyan etmesidir. Bu, teslimatları oluşturmada üçüncü taraf programları kullanıldığında ve artık hizmet sağlayıcı üçüncü tarafın fikri mülkiyet hakları için kefil olduğunda özellikle zorlaşır.
2.3. Ahlaki/Manevi Haklar [droit morale]
Anlaşma kapsamında oluşturulan materyallerin ticari kullanımına atıfta bulunan ekonomik hakların aksine, fikri mülkiyet hükmündeki ahlaki/manevi haklar (moral rights), bu materyallerin yaratıcılarının ekonomik olmayan ve kişisel haklarına atıfta bulunur. Bu, beyanlar ve garantiler maddesiyle bağlantılıdır. Teslimatın yaratıcısı, hizmet sağlayıcının bir çalışanı veya yüklenicisi olacaktır. Çalışanlar, istihdam sözleşmelerindeki fikri mülkiyet hükmü nedeniyle materyallere ticari amaçlarla hak sahibi olmayabilirler, ancak yine de atıf ve bütünlük haklarına sahip olabilirler. Müşterinin hukuk danışmanı, işe alan tarafın temel materyaller üzerinde haklara sahip olduğundan ve hizmet sağlayıcının kendisi ve çalışanları adına manevi haklardan feragat ettiğinden emin olmalıdır.
2.4. Geri Bildirim [feedback]
Bir hizmet sözleşmesindeki geri bildirim maddesi, geri bildirimi alan tarafa (genellikle hizmet sağlayıcıya), sözleşmenin diğer tarafından aldıkları yorumlar, bilgi birikimi, fikirler, geliştirmeler veya öneriler (“geri bildirim”) üzerinde mülkiyet veya lisans hakları sağlar.
Geri bildirim maddesi çoğunlukla yazılım lisanslama veya Hizmet Yazılımı Ana Hizmet Anlaşmalarında (Software as a service-SaaS Master Services Agreements) bulunur. Bu, alıcıyı geri bildirime dayalı olarak hizmet sağlayıcının hizmet veya ürünlerinin iyileştirilmesi ile ilgili fikri mülkiyet iddialarından korumak içindir. Başka bir deyişle, hizmet sağlayıcının endişesi, geri bildirimi ifşa edenin geliştirilmiş ürün veya hizmetin gerçekten kendi fikri mülkiyeti olduğunu (en azından kısmen) iddia etmediğinden emin olmaktır.
Buna karşı korumak için, makul bir geri bildirim maddesi ya bir lisans verir ya da geri bildirimi alıcıya atar. Geri bildirim için bir lisans maddesi, hizmet sağlayıcıya müşteri geri bildirimi yoluyla sağlanan herhangi bir öneriyi, iyileştirmeyi ve fikri kullanmak için dünya çapında, münhasır olmayan, sürekli, geri alınamaz, telifsiz haklar içermelidir. Müşteri, geri bildirim ile ilgili herhangi bir garanti beyanında bulunmayarak kendini korumalıdır.
Hizmet sağlayıcısı için hizmet sözleşmesinde daha da iyisi, geri bildirime ilişkin tüm mülkiyet haklarının kendisine atanmasıdır; bu da hizmet sağlayıcısının türev çalışmalar yaratmasına olanak sağlamalıdır. Bununla birlikte, geri bildirim maddesinin taslak haline getirilme şekli işletme üzerinde daha büyük ölçekli etkilere sahip olabilir; bu nedenle iş ekiplerine geri bildirim maddesinin ince ayrımları konusunda danışmanlık yapmak önemlidir.
2.5. Yapay Zekâ – Üretken Yapay Zekâ Çıktısı Kullanılarak Teslimata İlişkin Fikri Mülkiyet Hakları [artificial intelligence – intellectual property ownership rights to deliverables using generative artificial intelligence output]
Üretken yapay zekâ çıktıları üzerindeki fikri mülkiyet hakları, tüm hizmet anlaşmalarının bir dereceye kadar ele alması gereken bir şeydir. Yapay zekâ teknolojisinin ve onunla birlikte fikri mülkiyet hukukunun ne kadar hızlı geliştiği göz önüne alındığında, hizmet sağlayıcıların ve müşterilerin yasal risk almadan yapay zekâ araçlarını kullanabilmek için anlaşmalarını ayarlamaları hayati önem taşımaktadır.
Bir örnek verelim: Bir hizmet sağlayıcı, bir müşteri için teslimatlar oluşturmak için üretken bir yapay zekâ aracı kullanır, diyelim ki üretken yapay zekâ aracı hizmet sağlayıcının kod yazmasına yardımcı olur. Müşteri muhtemelen yapay zekâ tarafından oluşturulan çıktıların fikri mülkiyet haklarına sahip olmayı bekler. Öte yandan hizmet sağlayıcı, üretken yapay zekâ çıktısının fikri mülkiyet hukuku kapsamında orijinal fikri mülkiyet veya ücretli çalışma olarak kabul edilemeyeceği ve bu nedenle hizmet sağlayıcının yaptığı herhangi bir fikri mülkiyet garantisinin kapsamında olamayacağı konusunda bir feragatname koyacaktır. Tarafların beklentilerini yönetmek ve ilişkiyi doğru bir şekilde başlatmak için farklı pozisyonlar iyi hazırlanmış bir hizmet sözleşmesinde ele alınmalıdır. Birçok hizmet sözleşmesi şablonunda, hizmet tekliflerinde ve teslimatlarda kullanılan üretken yapay zekânın kullanımını ve sahipliğini yakalamak için uygun dil yoktur.
3. Hizmet Anlaşması Kapsamında Üretken Yapay Zekâ Kullanıldığında Fikri Mülkiyetin Ele Alınması İçin Önemli Dil
- Anlaşmada yapay zekâ aracının kaynağının belirlenmesi gerekir.
- Anlaşmanın, servis sağlayıcının üretken yapay zekâ aracıyla kullanmayı planladığı verilerin mülkiyetini de içermesi gerekir.
- Anlaşmada üretken yapay zekâ çıktısının herhangi bir kişisel bilgi içerip içermediği belirtilmelidir.
- Anlaşmada, kullanılan üretken yapay zekâ verilerinin servis sağlayıcıya ait olup olmadığı, lisanslı olup olmadığı ya da başka bir şekilde kamuya açık olup olmadığı belirtilmelidir.
- Hizmet sözleşmesi ayrıca, istemcinin üretken yapay zekâ çıktısında yer alabilecek fikri mülkiyet üzerinde mülkiyet haklarına sahip olup olmayacağını da belirtmelidir. Başka bir deyişle, sözleşme üretken yapay zekâ aracından elde edilen çıktının kime ait olduğu konusunda açık olmalıdır.
- Anlaşma ayrıca hizmet sağlayıcının müşteriye verebileceği garantileri veya lisansları belirtmelidir ve/veya reddetmelidir. Madde, üretken yapay zekâ aracının veya üretken yapay zekâ çıktılarının kullanımından kaynaklanan fikri mülkiyet ihlallerinden veya gizlilik ihlallerinden kimin sorumlu olacağıyla ilgilenmelidir.
- Anlaşmada, tarafların üretken yapay zekâ aracının kullanımı ve çıktısı konusunda hangi kısıtlamalara tabi olacakları açıkça belirtilmelidir.
4. Fikri Mülkiyet Maddesi Hizmet Sözleşmesindeki Diğer Maddeleri Nasıl Etkiler?
4.1. Fikri Mülkiyet ve Gizlilik Maddesi [intellectual property and the confidentiality clause]
Fikri mülkiyet maddesi, fikri mülkiyeti çevreleyen genel kuralları sağlarken, bir hizmet anlaşmasında müzakere edilmesi gereken diğer hükümlerle de bağlantılı olacaktır. Bunlardan biri de çok önemli olan gizlilik hükmüdür. Fikri mülkiyet ve gizlilik yükümlülüklerini uyumlu hale getirmek için, her iki tarafın da anlaşma kapsamında oluşturulan materyallerle ilgili gizlilik yükümlülüklerine tabi olması gerekir. Genellikle, hizmet anlaşması kapsamında geliştirilen fikri mülkiyet gizli bilgi olarak kabul edilecek ve gizlilik bölümündeki bu ifşa kısıtlamalarına tabi olacaktır. Her iki hüküm de, materyallerin sahibinin hala bunların bir kısmını gizli tutması gereken bir durumdan kaçınmak için gizlilik yükümlülüklerinin ve sahiplik yükümlülüklerinin tutarlı olmasını sağlamalıdır.
4.2. Fikri Mülkiyet ve Tazminat Maddesi [intellectual property and the indemnification clause]
Müşterilerin karşılaştığı en büyük ve en pahalı risklerden biri, teslimatın üçüncü bir tarafın fikri mülkiyetini ihlal etme ve bunun sonucunda dava açılması olasılığıdır. Müşteri hizmetleri anlaşmasının, hizmet sağlayıcının, fikri mülkiyet ihlali ile ilgili olarak müşteriye karşı yapılan üçüncü taraf iddiasıyla ilgili herhangi bir sorumluluğu üstlendiği bir üçüncü taraf fikri mülkiyet tazminat maddesi içermesi son derece önemlidir. Müşteri, ürünleri kullanma hakkına sahip olmak için hizmet sağlayıcıya güvenmektedir ve müşteriler, bir üçüncü taraf kendilerine fikri mülkiyet ihlali nedeniyle dava açarsa, hizmet sağlayıcının teslimatlarının arkasında durmasını isteyecektir. Ancak bu, bir hizmet sağlayıcı için ince ayrımlıdır çünkü büyük bir iş riski üstlenirler, bu yüzden fikri mülkiyet ihlali tazminatı avukatlar arasında çok sıcak bir müzakere konusudur. Hizmet sağlayıcının tazminat yükümlülüklerinde istisnalar veya boşluklar (exclusions or carve-outs) var mıdır? Hüküm hangi zararları ve maliyetleri kapsamaktadır? Hangi belirli taraflar kapsanmaktadır? Cevaplar fikri mülkiyet ihlali tazminatında ele alınmalıdır.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.