Bitcoin ve Ethereum gibi sanal para birimlerinin yaygınlaşması, Amerika Birleşik Devletleri (ABD) düzenleyici otoritelerini yeniliği teşvik etmek ile yatırımcıları korumak arasında bir ikileme düşürmüştür.
Kripto paranın evrimi, öncelikle dünya çapındaki teknolojideki artıştan kaynaklanmaktadır. Finansal sınırları zorlayarak, kripto paraların küresel ekonominin merkezi unsuru haline gelme olasılığını beraberinde getirmiştir.
ABD’de kripto para kullanımının önemi ve etkisi, onu düzenleme ihtiyacını vurgulamaktadır. Ancak, net bir politika çerçevesi oluşturmada bir zorluk mevcuttur. Dijital devrim kripto para aracılığıyla gerçekleşirken, eyaletler ve federal hükümetler bu yeni varlık türünü mümkün olan en iyi şekilde düzenlemedeki rollerini nasıl tanımlayacaklarını belirlemeye çalışmaktadır.
- Kripto para nedir?
Kripto para (cryptocurrency), yeni birimlerin oluşturulmasını düzenlemek için kriptografik protokolleri kullanan bir değişim aracı olarak tasarlanmış merkezi olmayan bir dijital varlık olan bir tür dijital paradır. Sadece çevrimiçi olarak mevcuttur ve hiçbir devlet, merkez bankası veya otorite tarafından kontrol edilmez.
‘Black’s Law Dictionary’ye (12. basım 2024) göre, kripto para “merkezi bir otorite tarafından çıkarılmayan, değişim aracı olarak kullanılmak üzere tasarlanmış, para birimlerinin istihsalini/ihracını düzenlemek, para transferlerini doğrulamak ve sahteciliği önlemek amacıyla şifreleme teknolojisi kullanan dijital veya sanal para birimidir.”
Kripto para, işlemleri güvenli tutmak ve dolandırıcılığı önlemek için fon transferlerini doğrulamak için kriptografi adı verilen güvenli bir teknoloji kullanır. Merkezi olmayan bir sistemde çalışır ve işlemler blok zinciri adı verilen halka açık bir deftere kaydedilir. Kripto paranın düzenleyici işlemleri, kara para aklamayla mücadele uyumu, menkul kıymetler yasaları, vergilendirme ve tüketici koruma çerçevelerini kapsayan yasal hususlarla yargı bölgelerine göre değişir.
- Kripto para düzenlemesi nedir?
Kripto düzenlemeleri, sanal para gibi dijital varlıkların nasıl işleyeceğini şekillendirmek için hükümetler tarafından mevcut olan ve çıkarılan yasal kurallar ve yönergelerdir. Bu yasalar, ülkeler arasında farklı yaklaşımlara sahiptir.
ABD’de bazı eyaletler piyasa katılımcılarının kripto paraları net düzenlemelerle benimsemesine sıcak bakarken, bazıları ise tamamen yasaklamaktadır.
ABD yurttaşlarının yaklaşık yüzde 60’ı, mevcut sistemlerin güvenilmez veya emniyetsiz olduğunu düşünerek kripto para alım satımı veya yatırımına güvenmemektedir[1]. Bu güvensizliğin başlıca nedenlerinden biri, kripto paraları düzenleyen tek ve tutarlı bir yasa setinin olmaması olabilir.
Mevcut düzenlemeler, kripto paraların nasıl yaratılacağı ve alım satımının yapılacağından geleneksel finansal sistemlerle nasıl etkileşime gireceğine kadar her şeyi kapsar. İyi tanımlanmış kurallar, kripto piyasasına aşağıdaki şekillerde yardımcı olabilir:
- Yatırımcıların dolandırıcılıklardan ve piyasa manipülasyonlarından korunmasına yardımcı olunması;
- İşlemde şeffaflığın ve doğru bilgilerin olduğundan emin olunması;
- Kara para aklama, dolandırıcılık, yanıltıcı bilgi vb. gibi yasa dışı faaliyetlerin önlenmesine yardımcı olunması;
- Dijital para birimlerine uygulanan vergi kurallarının açıklığa kavuşturulması;
- Yatırımcılara olan güveni ve piyasa katılımını teşvik ederken, blok zinciri inovasyonunun da desteklenmesi,
- İşlemlerle ilişkili olan veya olabilecek risklerin düzenlenmesi.
- Kripto paralar nasıl düzenlenir?
ABD’de 2025 yılı itibarıyla kripto para birimlerini düzenleyen tanımlanmış bir düzenleme bulunmamaktadır.
Ancak 2024 yılında büyük bir kripto mevzuatı tanıtılmıştır: ABD Temsilciler Meclisi tarafından kabul edilen ancak henüz yürürlüğe girmeyen 21. Yüzyıl için Finansal Yenilik ve Teknoloji Yasası (Financial Innovation and Technology for the 21st Century Act). Bu mevzuat, ABD’de önde gelen bir kripto düzenleyici makam olarak Emtia Vadeli İşlemler Ticaret Komisyonu’nun rolünü vurgulamayı amaçlamaktadır.
Kripto paralar için tek bir çerçevenin bulunmaması nedeniyle yetkililer, federal ve eyalet düzeyinde hâlihazırda mevcut olan yasaları düzenlemeye ve uygulamaya çalışmaktadır. Bu yasalar şunlardır:
3.1. Federal düzenlemeler
Federal düzeyde düzenlemeler ağırlıklı olarak çeşitli idari kurum ve büroları ilgilendirmektedir.
3.1.1.Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu (Securities and Exchange Commission-SEC)
SEC, öncelikli olarak değiştirilebilir tahviller, hisse senetleri, tahviller vb. gibi menkul kıymetler ile ilgilenir. Amaçları, bu tür menkul kıymetlerin zorunlu olarak kaydedilmesi yoluyla yatırımcıları korumaktır. SEC, Coinbase, Binance, Kraken gibi büyük platformlara düzenlemeleri ihlal ettikleri gerekçesiyle dava açmıştır. Kripto para ile menkul kıymetler arasındaki fark nedeniyle 2023 yılında yargısal bir ayrışma ortaya çıkmış olup; New York Güney Bölgesi (Southern District of New York) Yargıcı Torres, SEC v. Ripple Labs davasında yalnızca ‘XRP’nin kurumsal satışlarının menkul kıymet olduğuna karar verirken; Yargıç Rakoff, SEC v. Terraform Labs davasında ‘Terraform’un UST sabit kripto parasının bir menkul kıymet olduğuna karar vermiştir.
[Bu yazının yazıldığı sırada mahkemeler bu konu üzerinde hâlâ bölünmüş durumdaydı.]
3.1.2. Emtia Vadeli İşlemler Ticaret Komisyonu (Commodity Futures Trading Commission-CFTC)
Emtia Vadeli İşlemler Ticaret Komisyonu, ABD emtia ve türev piyasalarını düzenlemekle görevli federal bir kurum olup; kripto paraları Emtia Borsası Yasası kapsamında emtia olarak düzenler ve türev piyasalarda yargı yetkisi geliştirmiştir ki; bunların hepsi “CFTC v. McDonnell (2018)” ve “CFTC v. My Big Coin Pay (2018)” gibi kararlarda belirtilmiştir. Bu komisyon 2017 yılında borsaların kripto türev ürünlerini piyasaya sürmesine izin veren bitcoin vadeli işlemleri için bir öz sertifikasyon süreci başlatmıştır. Emtia Vadeli İşlemler Ticaret Komisyonu uygulama önlemleri için, Uniswap, Binance, Celsius, Ooki DAO’ya karşı yüksek profilli uygulama meselelerine girmiş ve temerrüde düşen ‘FTX’e karşı 12,7 milyar dolarlık bir ceza ödeme kararı almıştır.
3.1.3. İç Gelir İdaresi (Internal Revenue Service-IRS)
IRS, 2014 yılından beri kripto para birimini, ABD doları veya diğer gerçek para birimlerinin temsilinden farklı olan dijital bir değer temsili olarak ele almaktadır[2]. Bir hesap birimi, bir değer deposu ve bir değişim aracı olarak işlev görür. Varlık/Eşya/Şey olarak kategorize edilmek, kripto para biriminin her satışını, alım satımını veya satın alımını hisse senetleri veya varlık gibi sermaye kazancı vergileri altında vergilendirilebilir hale getirir. Kişinin kâr veya zarar elde etmesine bakılmaksızın, IRS’ye göre aynı şeyin doğru şekilde beyanı gerekir.
3.1.4. ABD Hazine Bakanlığı Mali Suçları Uygulama Birimi (Financial Crimes Enforcement Unit-FinCEN)
FinCEN, 2013 yılında yayınladığı kılavuzla kripto para birimini ele alan ilk ABD federal düzenleyici otoritesi olmuştur. Sanal para birimi işletmelerini ve cüzdan hizmetlerini Para Hizmetleri İşletmeleri olarak yönetir ve özellikle Dönüştürülebilir Sanal Para Birimi ile ilgilenen Para Hizmetleri İşletmeleri için kara para aklama ve terörizmin finansmanıyla mücadele düzenlemelerine sahip olmalarını zorunlu kılar.
3.1.5. ABD Hazine Bakanlığı Yabancı Varlıklar Kontrol Ofisi (Office of Foreign Assets Control)
Yabancı Varlıklar Kontrol Ofisi, ulusal güvenlik ve dış politika çıkarlarını korumak amacıyla ABD’nin ekonomik ve ticari yaptırımlarını düzenleyen ve uygulayan bir düzenleyici kuruluştur. Bu yaptırımlar ülkeleri, teröristleri, uyuşturucu kaçakçılarını ve kripto para faaliyetlerinde bulunanlar da dâhil olmak üzere diğer tehditleri hedef alır. Yabancı Varlıklar Kontrol Ofisi, dijital varlıkları içeren işlemlere, geleneksel para birimlerini içeren işlemlere uyguladığı yaptırım uyum standartlarının aynısını uygular.
3.1.6. ABD Adalet Bakanlığı
Adalet Bakanlığı Ekim 2021’de, kripto ortamındaki suç faaliyetlerini kontrol altına almak için soruşturma kaynaklarını geliştirmek amacıyla Ulusal Kripto Para Uygulama Ekibi’ni (National Cryptocurrency Enforcement Team) kurmuştur. Bakanlık birçok önemli davaya müdahil olmuş, hatta kripto para piyasasını, aralarında eski Coinbase borsası çalışanlarına karşı da olmak üzere, içeriden öğrenenlerin ticareti yapmakla suçlamıştır.
3.1.7. Federal Mevduat Sigorta Kurumu (Federal Deposit Insurance Company-FDIC)
Kasım 2021’de ortak ihtiyati kripto sürümleri yayınladıktan sonra, FDIC Nisan 2022’de tüm Federal Mevduat Sigorta Kurumu tarafından denetlenen kurumlara kripto işi yapıp yapmadıklarını veya yapmayı planlayıp planlamadıklarını bildirmelerini talimat vermiştir. Bu, FDIC’nin sağlanan bilgileri inceleyebilmesi için gerekliydi.
3.1.8. Federal Rezerv Kurulu (Federal Reserve Board)
Federal Rezerv Kurulu, bankacılık kuruluşlarını ve bankacılık faaliyetlerini denetler. Ocak 2022’de sabit paralar ve merkez bankası dijital para birimleri (stablecoins and central bank digital currency) hakkında raporlar yayınlamıştır. Federal Rezerv Kurulu ardından 2023’te Federal Mevduat Sigorta Kurumu ve Parasal Denetim Ofisi (Office of the Comptroller of the Currency) ile birlikte, kripto varlıklarla ve katılımcılarla ilişkili riskler hakkında iki açıklama yayınlamıştır. Federal Rezerv Kurulu ayrıca, denetimi altındaki bankaların kripto varlık faaliyetlerine başlamadan önce baş denetim irtibat kişilerini bilgilendirmelerini gerektiren bir denetim kılavuzu da yayınlamıştır.
3.2. Eyalet düzenlemeleri
Kripto paralar için eyalet düzeyindeki finansal düzenleyici otoriteler şunlardır:
3.2.1. New York Eyalet Finansal Hizmetler Dairesi (New York State Department of Financial Services)
Diğer eyaletler tarafından belirgin bir şekilde benimsenen diğer kripto düzenlemelerinin aksine, New York müşteri korumasına odaklanan farklı bir rejime sahiptir. Bu, yeni sanal para birimlerinin listelenmesini veya benimsenmesini kendi kendine onaylamak için kullanılan BitLicensees kavramını tanıtarak öncü olan, büyük ABD eyaletleri arasında ilk kapsamlı kripto düzenleyici rejimdi. Ancak, piyasa katılımcıları tarafından genellikle engelleyici ve külfetli olarak kabul edilir.
3.2.2. Kaliforniya Finansal Koruma ve Yenilik Dairesi (California Department of Financial Protection and Innovation)
Bir yandan Kaliforniya Finansal Koruma ve Yenilik Dairesi, eyalet lisanslama koşullarının dar bir okumasını sağlayarak kripto piyasası katılımcılarına dostça bir yaklaşım göstermiştir. Öte yandan, kapsamlı bir eyalet kripto düzenleyici çerçevesi uygulamıştır.
3.2.3. New York Eyalet Başsavcılığı (New York State Attorney General) dâhil olmak üzere eyalet başsavcıları
New York Eyalet Başsavcılığı, ABD’deki kripto düzenleyici otoritelerinden biri olup, kripto platformları ve her büyüklükteki piyasa katılımcısıyla dava açma ve anlaşma sağlama konusunda aktif olarak rol almıştır.
- Uluslararası Standart Belirleme Kuruluşları
Dünya genelinde dijital para işlemlerinin katılımı sürekli artmakta ve bu durum çoğu zaman sınırlar arasındaki çizgiyi de hafifletmektedir. Dijital varlık piyasalarının giderek karmaşıklaşan yapısı göz önüne alındığında, önde gelen uluslararası finansal standart belirleme kuruluşları, kripto para birimlerini düzenlemek ve bunların tüm yargı bölgelerinde düzenlenmesini sağlamak için girişimlerde bulunmuştur.
4.1. Uluslararası Ödemeler Bankası (Bank for International Settlements)
Uluslararası Ödemeler Bankası merkez bankası olarak hareket eder ve bu nedenle Merkez Bankası Dijital Para Birimleri ve sabit paralar için düzenleyici çerçevenin şekillendirilmesinde rol oynar. Uluslararası Ödemeler Bankası, sabit para düzenlemeleri hakkında çeşitli raporlar yayınlamıştır.
4.2. Basel Bankacılık Denetim Komitesi (Basel Committee on Banking Supervision)
Basel Bankacılık Denetim Komitesi, ihtiyati bankacılık düzenlemeleri için küresel standart belirleme kuruluşu olup bankaların kripto varlıklara olan maruz kalma riskini düzenlemek için bir çerçeve geliştirmiştir.
4.3. Finansal İstikrar Kurulu (Financial Stability Board)
Finansal İstikrar Kurulu, kripto varlık piyasaları için düzenleyici, denetleyici ve gözetim önerilerini içerir ve kripto düzenlemesi için üst düzey küresel standartlar belirler.
4.4. Mali Eylem Görev Gücü (Financial Action Task Force)
Kara para aklama ve terörizmin finansmanıyla mücadele konusunda küresel bir otorite olan Mali Eylem Görev Gücü, kripto sektöründeki yasadışı finansal riskleri azaltma konusunda kapsamlı bir rehber yayınlamıştır.
- Kripto paralara ilişkin 3 temel zorluk
ABD’de kripto para düzenlemesi, parçalı yapısı nedeniyle önemli zorluklar ortaya koyar ve işletmelerin örtüşen ve zaman zaman çelişen federal ve eyalet yasalarından oluşan karmaşık bir çerçeveye uymasını gerektirir.
- Her eyaletin farklı düzenlemeleri olması ülke çapında operasyonları zorlaştırmaktadır[3].
- Para transfer şirketlerinin lisanslama kuralları eyaletten eyalete farklılık göstermektedir ki; bu kurallar dostça veya katı olabilmekte ve bu da uyumu kısıtlayıcı ve karmaşık hale getirmektedir.
- Kripto paralara özgü net yasaların olmaması, işletmeleri mevcut finansal düzenlemeleri farklı şekillerde yorumlamaya zorlamakta ve bu da belirsizliğe ve yanlış yorumlamalara yol açmaktadır.
[1]<https://www.pewresearch.org/short-reads/2024/10/24/majority-of-americans-arent-confident-in-the-safety-and-reliability-of-cryptocurrency/>.
[2]<https://www.irs.gov/individuals/international-taxpayers/frequently-asked-questions-on-virtual-currency-transactions>.
[3]<https://www.innreg.com/blog/us-crypto-regulation#section-7>.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.