“Bütün makam, mevki, rütbeler bu dünya için…
Ha sultan olmuşsun, ha zerre…
Boy ölçüşebilir mi insan ecelle?”
Kadim DOLUNAY
1. Giriş
Durum tespiti, esasen bir işletme veya varlıklar hakkında önemli bilgileri toplama sürecidir (process of gathering important information). Şirket halka arzlarında, durum tespiti ihraççının faaliyetleri ve halka arz kapsamındaki pay ihracı ile ilgili diğer tüm kuruluşlar hakkında durum tespiti yapılması gerekir[1].
Bilindiği üzere, Avrupa Birliği (AB) Komisyonu, 23 Şubat 2022 tarihinde, kurumsal sürdürülebilirlik durum tespitine ilişkin bir Yönerge önerisini[2] (Directive on corporate sustainability due diligence) kabul etmiştir. Bu Direktifin amacı; sürdürülebilir ve sorumlu kurumsal davranışları teşvik etmek ve şirketlerin operasyonlarında ve kurumsal yönetişiminde insan hakları ve çevresel hususları temellendirmektir (sustainable and responsible corporate behaviour and to anchor human rights and environmental considerations in companies’ operations and corporate governance). Bu yeni kurallar, işletmelerin Avrupa içindeki ve dışındaki değer zincirleri de dahil olmak üzere eylemlerinin olumsuz etkilerini ele almalarını sağlamayı hedeflemektedir.
2. AB Kurumsal Sürdürülebilirlik Durum Tespitine İlişkin Yeni Kuralların Faydaları
2.1. Vatandaşlar için;
- İşçi hakları da dahil olmak üzere insan haklarının daha iyi korunması (better protection of human rights, including labour rights).
- Halihazırdaki nesiller ile gelecek nesiller için daha sağlıklı bir çevre oluşturulması (healthier environment for present and future generations).
- İşletmelerde güvenin artırılması (increased trust in businesses).
- Bilgilendirilmeyi sağlayan daha fazla şeffaflık yaratılması (more transparency enabling informed choices).
- Mağdurlar için adalete daha iyi erişim sağlanması (better access to justice for victims).
2.2. Şirketler için;
- AB’de uyumlaştırılmış yasal çerçeve, yasal kesinlik ve eşit şartlar yaratılması (harmonised legal framework in the EU, creating legal certainty and level playing field).
- Daha fazla müşteri güveni oluşturması ve çalışan bağlılığını artırması (greater customer trust and employees’ commitment).
- Şirketlerde olumsuz çevresel ve insan hakları etkileri konusunda daha iyi farkındalık oluşturulması (better awareness of companies’ negative environmental and human rights impacts).
- Daha iyi risk yönetimi ve uyarlanabilirlik temin edilmesi (better risk management and adaptability).
- Yetenek, sürdürülebilirlik odaklı yatırımcılar ve kamu tedarikçileri için çekiciliğin artırılması (increased attractiveness for talent, sustainability-oriented investors and public procurers).
- Yeniliğe daha fazla dikkat edilmesi (higher attention to innovation).
- Finansmana daha iyi erişim sağlanması (better access to finance).
2.3. Gelişmekte olan ülkeler için;
- İnsan haklarının ve çevrenin daha iyi korunması (better protection of human rights and the environment).
- Kilit sürdürülebilirlik konularında artan paydaş farkındalığı oluşturulması (increased stakeholder awareness on key sustainability issues).
- Sürdürülebilir yatırım ortamı yaratılması (sustainable investment).
- Sürdürülebilirlik ile ilgili iyileştirilmiş uygulamalar tesis edilmesi (improved sustainability-related practices).
- Uluslararası standartların benimsenmesinin artması (increased take-up of international standards).
- İnsanlar için iyileştirilmiş yaşam koşullarının temin edilmesi (improved living conditions for people).
3. AB Kurumsal Sürdürülebilirlik Durum Tespitinin Şirketlere ve Şirket Yöneticilerine Getirdiği Yükümlülükler
Bu Yönerge, hiç kuşkusuz bir kurumsal durum tespiti yükümlülüğü getirmektedir. Bu yükümlülüğün temel unsurları, şirketin kendi faaliyetlerinde, iştiraklerinde ve değer zincirlerinde;
- Olumsuz insan hakları ve çevresel etkilerin belirlenmesi,
- Sona erdirilmesi,
- Önlenmesi,
- Azaltılması ve
- Muhasebeleştirilmesidir.
Ayrıca bazı büyük şirketlerin, iş stratejilerinin Paris Anlaşması uyarınca küresel ısınmayı 1,5 a°C ile sınırlandırmakla uyumlu olmasını sağlayacak bir plana sahip olmaları gerekmektedir. Yöneticiler, sürdürülebilirlik ve iklim değişikliğini azaltma hedeflerine katkıda bulunmaya teşvik edilmektedir.
Direktif ayrıca, kapsanan AB şirketlerinin yöneticilerine yönelik görevler de getirmekte; bu görevler, durum tespiti süreçlerinin oluşturulmasını ve uygulanmasını denetlemeyi ve durum tespitinin kurumsal stratejiye bütünleşmesini içermektedir. Ayrıca yöneticiler, şirketin çıkarlarına en uygun şekilde hareket etme görevlerini yerine getirirken, kararlarının insan haklarını, iklim değişikliğini ve çevresel sonuçlarını dikkate almak zorundadırlar.
4. Yeni AB Kurallarının Geçerli Olacağı Şirketler
4.1. Yükümlü Şirketler
4.1.1. Büyük AB sınırlı sorumlu (anonim/limited) şirketleri (large EU limited liability companies):
a) Grup 1: +/- 9.400 şirketin bu kapsamda olacağı ve 500’den daha fazla çalışanı (employees) ve dünya çapında net 150 milyon Avrodan daha fazla cirosu (turnover worldwide) bulunan şirketleri içereceği tahmin edilmektedir.
b) Grup 2: +/- 3.400 şirketin bu kapsamda olacağı ve 250’den daha fazla çalışanı (employees) ve dünya çapında net 40 milyon Avrodan fazla cirosu (turnover worldwide) olup, tekstil, tarım, maden çıkarma gibi tanımlanmış yüksek etkili sektörlerde (high-impact sectors) faaliyet gösteren şirketleri içereceği tahmin edilmektedir. Bu grup için kurallar, Grup 1’den iki yıl sonra uygulanmaya başlayacaktır.
4.1.2. AB dışı şirketler (non”“EU companies):
Grup 1’de +/- 2.600 şirketin, Grup 2’de ise +/- 1.400 şirketin kapsamda olacağı öngörülmekte olup; bunlar AB’de oluşturulan Grup 1 ve 2 ile uyumlu ciro eşiğine sahip AB’de faaliyet gösteren üçüncü ülke şirketleridir (third country companies).
4.2. Küçük ve Orta Büyüklükteki Şirketler (KOBİ)
Önerilen kurallar, mikro işletmeleri (micro companies) ve KOBİ’leri (SMEs) ilgilendirmemektedir. Ancak bu teklif, KOBİ’ler için dolaylı olarak etkilenebilecek destekleyici tedbirler sunmaktadır.
5. Yeni Kuralların Şirketler İçin Tahmini Maliyeti (estimated costs of the new rules)
İşletmeler, “Kurumsal Sürdürülebilirlik Durum Tespiti” nedeniyle, aşağıdaki maliyetlere katlanmak zorunda kalacaklardır:
- Durum tespiti prosedürlerinin oluşturulması ve işletilmesine ilişkin maliyetler (costs of establishing and operating the due diligence procedures).
- Gerekirse, durum tespiti yükümlülüğüne uymak için bir şirketin kendi operasyonlarını ve değer zincirlerini değiştirmek için yapılan harcamalar ve yatırımlar dahil geçiş maliyetleri (transition costs, including the expenditure and investments to change a company’s own operations and value chains to comply with the due diligence obligation).
6. Yeni Kuralların (new rules) Uygulanması
Kurumsal sürdürülebilirlik durum değerlendirmesine ilişkin kurallar aşağıdakiler aracılığıyla uygulanacaktır:
i) İdari denetim (administrative supervision): AB’ye Üye Devletler, para cezaları (fines) ve uyum emirleri (compliance orders) dahil olmak üzere etkili, orantılı (proportionate) ve caydırıcı yaptırımları (dissuasive sanctions) denetlemek ve uygulamak için bir otorite belirleyeceklerdir. Avrupa düzeyinde, AB Komisyonu, koordineli bir yaklaşım sağlamak için ulusal organların temsilcilerini bir araya getirecek bir Avrupa Denetim Otoriteleri Ağı (European Network of Supervisory Authorities) kuracaklardır.
ii) Hukuki sorumluluk (civil liability): Üye Devletler, mağdurların yeni tekliflerin yükümlülüklerine (obligations of the new proposals) uyulmamasından kaynaklanan zararlar için tazminat (compensation) almalarını sağlayacaklardır.
Yöneticilerin görevlerine ilişkin kurallar (rules of directors’ duties), mevcut Üye Devletlerin yasaları (Member States’ laws) aracılığıyla uygulanır. Direktif, direktörlerin bu direktif kapsamındaki yükümlülüklerini yerine getirmemesi durumunda ek bir uygulama rejimi içermemektedir.
7. AB’nin Sürdürülebilir Kurumsal Davranışları ve Sorumlu Kurumsal Yönetişimi Özendirmesinin Nedenleri
Sivil toplum temsilcileri (civil society representatives), AB vatandaşları (EU citizens), işletmeler (businesses) ve iş dünyası dernekleri (business associations) de dahil olmak üzere çok çeşitli paydaş grupları (broad range of stakeholder groups) zorunlu durum tespiti kuralları (mandatory due diligence rules) için çağrıda bulunmaktadırlar. Kamu istişaresine yanıt veren işletmelerin %70’i net bir mesaj göndermişlerdir: Kurumsal sürdürülebilirlik durum tespiti konusunda AB eylemi gereklidir (EU action on corporate sustainability due diligence is needed).
İşletmeler, sürdürülebilir ve adil bir ekonomi ve toplum yaratmada kilit bir rol (key role) oynamaktadırlar. Şirketlerin üçte biri, eylemlerinin insan hakları veya çevre üzerindeki olumsuz etkilerini ele almak için harekete geçme ve önlem alma ihtiyacının farkındadır, ancak ilerleme yavaş ve düzensizdir. Tedarik zincirlerinin artan karmaşıklığı ve küresel doğası (increasing complexity and global nature of supply chains), şirketlerin tedarikçilerin operasyonları hakkında güvenilir bilgi almasını zorlaştırıyor. Kurumsal, sürdürülebilirlikle ilgili durum tespiti yükümlülüklerine ilişkin ulusal kuralların parçalanması, iyi uygulamaların benimsenmesini daha da yavaşlatmaktadır. Bazı Üye Devletlerin tek başına aldığı önlemler (stand-alone measures), şirketlerin tüm potansiyellerini kullanmalarına ve sürdürülebilir şekilde hareket etmelerine yardımcı olmak için yeterli değildir.
Bu Öneri, onaylanmak üzere Avrupa Parlamentosu (European Parliament) ve AB Konseyi’ne (Council) gönderilecek; kabul edildikten sonra, Üye Devletlerin Direktifi ulusal hukuka aktarması ve ilgili metinleri Komisyona iletmesi için iki yılları olacaktır.
* Bu yazıda yer alan görüşler yazarına ait olup çalıştığı kurumu bağlamaz, yazarın çalıştığı kurum veya göreviyle ilişki kurulmak suretiyle kullanılamaz. Yazıdaki tüm hatalar, kusurlar, noksanlıklar ve eksiklikler yazarına aittir.
[1] Durum tespiti (due diligence) konusunda ayrıntılı bilgi için bkz. Yavuz AKBULAK, İlk Halka Arzlarda Durum Tespiti Soruşturması (Due Diligence), Legal Blog, 27 Nisan 2022, < https://legal.com.tr/blog/genel/ilk-halka-arzlarda-durum-tespiti-sorusturmasi-due-diligence/ >
[2] Avrupa Birliği “Kurumsal Sürdürülebilirlik Durum Tespiti ve Ekine İlişkin Yönerge Önerisi” (Proposal for a Directive on corporate sustainability due diligence and annex) için lütfen bkz. < https://ec.europa.eu/info/publications/proposal-directive-corporate-sustainable-due-diligence-and-annex_en > erişim tarihi 04 Mayıs 2022
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.