‘Beşeri Sermaye’ye İlişkin Kamuyu Aydınlatma: ABD Hukuku*

Amerika Birleşik Devletleri (ABD) Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu (Securities and Exchange Commission; SEC), Ağustos 2020’de, S-K Yönetmeliğinin 101. maddesinde “beşeri sermaye” (human capital) ile ilgili kamuyu aydınlatma açıklamaları için bir yükümlülük eklenmesi de dahil olmak üzere son değişiklikleri kabul etti. Yeni kural, Form 10-K’ler ve 08 Kasım 2020 tarihinden sonra kayda alma bildirimleri için geçerlidir. Bu yazı, sadece şirketlerin insan sermayesi açıklamalarında nasıl gezindiklerini değil, aynı zamanda SEC’in düşündüğü kurallara daha kuralcı açıklama yükümlülükleri ekleme baskısını da tartışacaktır. Kuralda yapılan değişiklikler şu anda SEC’in düzenleme gündemine dahil edilmiştir, ancak şu an için SEC bir düzenleme öneri taslağı yayınlamamıştır.

1. İnsan Sermayesine Dair Kamuyu Aydınlatma Konusunda Ayrıntılı İnceleme (Drill Down on Human Capital Disclosure)

S-K Yönetmeliğinin 101(c)(2) Maddesi artık bir şirketin Form 10-K’de ve kayda alma beyanlarında işin anlaşılması için önemli olduğu ölçüde aşağıdaki bilgileri tartışmasını gerektirmektedir: “[Bir] tescil ettirenin istihdam ettiği kişilerin sayısı dahil olmak üzere tescil ettirenin insan sermayesi kaynakları ve tescil ettirenin işi yönetirken odaklandığı tüm beşeri sermaye ölçüleri veya hedefleri (örneğin, tescil ettirenin işinin doğasına bağlı olarak ve personelin gelişimi, çekiciliği ve elde tutulması). Önceden, kural yalnızca çalışan sayısının açıklanmasını gerektiriyordu.

Kamuyu aydınlatma yükümlülükleri ilkelere dayalıdır ve SEC, bir şirketin konsepti kendi koşullarına ve hedeflerine göre uyarlamasına izin vererek “beşeri sermaye”yi tanımlamayı bile reddetmiştir. Kural açıklaması, şirketin işinin ve iş gücünün doğasına bağlı olarak önemli olabilecek konuların münhasır olmayan örneklerini içeriyordu.

Beşeri sermayeye dair kamuyu aydınlatma tamamen yeni bir konu olduğu için, alışılagelmiş standart rakipler kopyalanmalıdır ki; durula ve tekrarla (rinse-and-repeat) metodolojisine güvenilemez. Elbette birçok kuruluş, uygun açıklamaların hazırlanması konusunda anlama ve tavsiye sunmuştur. Sürdürülebilirlik Muhasebesi Standartları Kurulu (Sustainability Accounting Standards Board; SASB), SASB Standartlarının beşeri sermaye konularını içeren unsurlarını özetleyen ve açıklamalar için genel rehberlik sağlayan bir İnsan Sermayesi Bülteni yayınlamış ve güncellemiştir.

SASB standartları, şirketler ve yatırımcılar arasında daha etkili iletişimi kolaylaştırmak amacıyla, 77 sektörün her birindeki şirketler için iş açısından en kritik sürdürülebilirlik konularına ilişkin açıklamayı belirlemek ve standart hale getirmek için oluşturulmuştur. SASB Standartlarının İnsan Sermayesi sürdürülebilirlik boyutu, bir şirketin iş gücünü etkileyen konuları ve özellikle şunları ele almaktadır: (i) çalışan sağlığı ve güvenliği, (ii) çalışan bağlılığı, çeşitlilik ve kapsayıcılık ve (iii) işgücü uygulamaları. Açıktır ki, insan sermayesi hususları sektörler ve coğrafyalar arasında büyük farklılıklar göstermekte olup; bu nedenle, herhangi bir tartışma ve açıklama, SASB kılavuzlarında o sektör için tartışıldığı gibi, bir şirketin sektörünün belirli risklerini ve özelliklerini dikkate almalıdır.

Genel olarak denetçi sezgileri çok yardımcı olmuş ve mantıklı bir “parayı takip et yaklaşımı” (follow the money approach) sağlamıştır. Yani yönetim, performansı değerlendirirken ve kaynakları tahsis ederken kullandığı gerçekleri ve bilgileri bir başlangıç noktası olarak dikkate almalıdır. Önemlilik ve insan sermayesi açıklamalarının belirlenmesindeki diğer önemli hususlar da şunları kapsar: (i) insan kaynaklarından sorumlu yöneticiler için hangi amaçların, stratejilerin veya hedeflerin belirlendiği; (ii) yönetim kurulunun tamamına veya çeşitli komitelerine hangi insan sermayesi önlemlerinin ve hedeflerinin sağlandığı; (iii) insan sermayesi hedefleri ve ölçümleri, yönetimin performans hedefleri ve ücretlendirme ile nasıl bağlantılı olduğu ve (iv) ESG (Environmental, Social, and Corporate Governance; çevresel, sosyal ve kurumsal yönetişim) raporları, pazarlama materyalleri ve derecelendirme kuruluşlarıyla iletişimler gibi paydaşlara hangi insan sermayesi bilgilerinin sağlandığı.

Beklendiği gibi, önümüzde hala uzun bir yol olmasına rağmen, son 2 yılda daha tutarlı ve birleştirilmiş açıklamalara yönelik bir eğilim görülüyor. Çeşitlilik ve kapsayıcılık, birçok şirketin üst düzey ve alt düzey liderlik ve tüm çalışanlar dahil olmak üzere işgücü genelinde demografik bilgiler (cinsiyet, renk ve etnik köken gibi) hakkında tablo bilgileri sağlamasıyla ön planda ve merkez olmuştur. Çoğu şirket, personel sayısı açıklamalarını segmentleri ve coğrafyayı da içerecek şekilde genişletmiştir. Tabii ki çeşitlilik ile ilgili kamuyu aydınlatma açıklamaları, Nasdaq çeşitlilik kuralları kapsamındaki koşulları da kapsamaktadır.

Verilere ek olarak, eğitim, işe alım, hedef belirleme, liderlik (yönetim kurulu dahil) rolleri, hayırseverlik ve toplum desteği (azınlık bursları dahil), insan kaynakları (İK) politikaları ve benzerleri hakkında açıklamalarda bulunan çeşitlilik ve kapsayıcılık giderek daha fazla kelime sayımı alıyor. Daha büyük şirketler, Afro-Amerikan, Asya Pasifik, LGBTQ+, Hispanik’ler, engelliler, gaziler ve kadınlar gibi belirli azınlık kategorileri için mentorluk, kulüpler ve iş geliştirme grupları uyguluyor.

Şirketlerin çoğu ayrıca şu konularda da tartışma içindedirler: (i) çalışanlara sağlanan fayda planları ve rekabetçi ücret; (ii) ruh sağlığı ve Covid-19 önlemleri dahil olmak üzere sağlık ve güvenlik; (iii) işe alma, katılım ve elde tutma programları; (iv) çalışan eğitimi ve eğitimi; (v) şirket kültürü, değerleri ve etiği; (vi) görev süresi, devir, terfiler ve halefiyet planlaması ve (vii) kapsayıcı insan sermayesi stratejileri, hedefleri ve yönetimi.

İlginç bir şekilde, kamuyu aydınlatma açıklamaları hakkında çok fazla SEC yorum mektubu bulunmamakta olup, bu tür mektupların çoğu, konuyla ilgili herhangi bir bilgiyi oldukça iyi bir şekilde ihmal eden şirketlere yöneliktir. SEC incelemesine göre, dikkat edilmesi gereken ek tartışma alanları şunlardır: (i) toplu iş sözleşmeleri veya diğer sendika tipi düzenlemeler; (ii) temel değerler (öğrenme, gelişme, katılım, ekip çalışması…); (iii) sosyal etki ve sosyal adalet girişimleri; (iv) Covid-19’a etki ve yanıt ve (v) çalışan bağlılığı anketlerinin kullanılması.

Genel tartışmalar içinde, bazı şirketler genel politikaları ve planları tartışmada üst düzeyde kalırken, diğerleri ölçümler ve istatistiksel veriler dahil olmak üzere önemli ölçüde detaya iner. Dahil edilebilecek ölçüm emsalleri şunlardır: (i) tüm maaşlar, ikramiyeler ve yan haklar dahil olmak üzere toplam işgücü maliyeti; (ii) yıllık cironun yüzdesi; (iii) yetenek ve/veya işe alımdan elde edilen yatırım getirisi ve (iv) toplam yıllık eğitim saati ve/veya çalışan başına toplam eğitim harcaması.

Yeni açıklamaların tümü, Sarbanes Oxley Kuralı 404(a) ile uyumluluk dahil olmak üzere açıklama kontrollerine ve prosedürlerine tabidir. Ayrıca, bilgiler SEC beyanlarına dahil edildiğinden, Menkul Kıymetler Yasaları kapsamında ilgili federal sorumluluğa tabidir. Kural 404(a), halka açık raporlama yapan tüm şirketlerin iç kontrol finansal raporlama (internal controls over financial reporting; ICFR) ve kamuyu aydınlatma kontrolleri ve prosedürleri üzerinde iç kontroller sürdürmesini gerektirir. Bir ICFR sistemi, işlemlerin yönetimin genel veya özel yetkilendirmesine uygun olarak yürütüldüğüne dair makul güvenceler sağlamaya ve finansal tabloların US GAAP (Generally Accepted Accounting Principles; ABD Genel Kabul Görmüş Muhasebe İlkeleri) veya Uluslararası Finansal Raporlama Standartlarına (International Financial Reporting Standards; IFRS) uygun olarak hazırlanmasına izin vermek ve varlıklar için hesap verebilirliği sürdürmek amacıyla gerektiği şekilde kaydedilmesi için yeterli olmalıdır. Varlıklara erişim, yalnızca yönetimin talimatlarına veya yetkisine uygun olarak gerçekleştirilmelidir ve varlıklar için kaydedilen hesap verebilirlik, makul aralıklarla mevcut varlıklarla karşılaştırılmalı ve herhangi bir farklılık için uygun önlem alınmalıdır. Bu yükümlülükler, SEC bildirim yükümlülüklerine tabi olan tüm şirketler için geçerlidir.

Aynı şekilde, SEC bildirim yükümlülüklerine tabi olan tüm şirketlerin, ICFR’yi kurmak ve sürdürmekten sorumlu olduğunu, ICFR’yi şirketle ilgili maddi bilgileri sağlamak için tasarladığını onaylayan tüm 10-Q ve 10-K formlarıyla CEO ve CFO sertifikaları sağlaması gerekir ve bağlı ortaklıkları, bu kuruluşlardaki diğer kişiler tarafından bu görevlilere bildirilir ve şirketin ICFR’sinin etkinliği değerlendirilir ve raporlanır.

Tüm bunlar, bir kuruluş genelinde ve yönetim kuruluna kadar uzanan gelişmiş yönetişim ve prosedürler anlamına gelmektedir. Yönetim, yeni kontroller ve prosedürler oluştururken veya mevcut kontrolleri ve prosedürleri geliştirirken şunları dikkate almak gerekir: (i) siber güvenlik önlemleri dahil olmak üzere veri yönetimi ve mahremiyet; (ii) toplamayı ve zamanında raporlamayı sağlamak için veri sistemi akışı; (iii) insan sermayesi raporlaması ve bunlara gerekli eklemelerle ilgili mevcut açıklama kontrolleri ve prosedürleri ve (iv) kontrol prosedürleri ve açıklamaların gözden geçirilmesi ile ilgili her işlevsellikteki personel sorumlulukları.

Yeni sistemlerin etkisi sistemik hale geldikçe, bazı şirketler, “İnsan Sermayesi Yönetimi Komitesi” (Human Capital Management Committee) veya “Yetenek Yönetimi ve Ücretlendirme Komitesi” (Talent Management & Compensation Committee) gibi genişletilmiş bir rolü yansıtmak için olağan yönetim kurulu “Ücret Komitesi” (Compensation Committee) adını yeniden vermektedir.

2. Kurumsal Yatırımcılar (Institutional Investors)

Diğer ESG önlemlerinde olduğu üzere, BlackRock gibi kurumsal yatırımcılar daha fazla insan sermayesi bilgisi istiyor. Genel olarak yatırımcılar, bir şirketin rekabet avantajı elde etmeyi nasıl amaçladığı da dahil olmak üzere insan sermayesi yönetimi hakkında daha fazla bilgi isterler. Sözleşmeli, serbest ve geçici çalışmanın yaygınlığı ve ekonomik ve sosyal eşitsizliklere artan odaklanmanın yanı sıra, artan küresel işgücü ile şirketler genellikle işgücü sıkıntısı ve kesinlikle kalite, tutarlılık ve üretkenlik sorunları ile karşı karşıyadır.

Kurumsal yatırımcılar, bir şirketin insan sermayesi konularına yaklaşımı ve bunların genel bir strateji ve iş modeline nasıl uyduğuna ilişkin sağlam açıklamalar arıyorlar. Bu, bir şirketin temel insan sermayesi önceliklerini nasıl belirlediğinin, bu öncelikleri ele alan politikaların ve hesap verebilirliği sağlamak için yönetim kurulunun yönetimi nasıl denetlediğinin değerlendirilmesini gerektirmektedir. Birçok yatırımcı, genellikle SASB standartlarıyla tutarlı olan daha kuralcı kurallar talep ederler.

Önemli ilgi alanları şunları kapsar: (i) yönetim kurulunun insan sermayesi riskleri ve fırsatlarının gözetimi; (ii) çeşitliliği, eşitliği ve kapsayıcılığı ilerletme taahhüdü; (iii) işgücü katılımı; (iv) işçi hakları ve koruması; (v) işgücü tazminatı; (vi) sağlık ve güvenlik ve (vii) eğitim ve gelişim.

1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu [merhume Anası (1947-10 Temmuz 2023) Erzurum/Aşkale; merhum Babası ise Ardahan/Çıldır yöresindendir]. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte);
Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte) başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003), Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004) ile Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II, Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021), Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021), Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021), Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022), Ticari Mevzuat Notları (2022), Bilimsel Araştırmalar (2022), Hukuki İncelemeler (2023), Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024) başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 2 bini aşkın Telif Makale ve Yazı ile Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak vazgeçilmez ilkesidir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.