“(…)
Bastığın yerleri “toprak!” diyerek geçme, tanı!
(…)
Verme, dünyâları alsan da, bu cennet vatanı.
(…)”
Mehmet Âkif (1873-1936)
1. Giriş
Mart 2023’ün sonlarında, teknoloji girişimleri için kredi veren kurumlar olan Silikon Vadisi Bankası (Silicon Valley Bank-SVB) ve Signature Bank önemli ölçüde çöktüler ve müşterileri ile yatırımcıları şokta bıraktılar. SVB’nin başarısızlığı, 2008 tarihli (küresel) finans krizinden bu yana en büyük bankacılık çöküşüdür.
Ancak bu haber, İsviçre’den gelen, İsviçre bankası UBS Group AG’nin (UBS), küresel bankacılık sistemini istikrara kavuşturmak ve ikinci bir banka çöküşünü önlemek için Mart ayında rakibi Credit Suisse Group AG’yi üç milyar İsviçre frangına [CHF (yaklaşık 2,7 milyar sterin; £)] satın aldığı haberine kıyasla sönük kalmıştır.
Peki, böyle bir şey nasıl olabilir? Bu yazıda, bir finans kuruluşunun çökmesine neyin yol açtığı açıklanıyor ve diğer bankaların yakında iflas etme riski taşıyıp taşımadığı değerlendiriliyor.
2. Bankalar nasıl batar?
Bir bankanın batmasının ana nedeni, yatırımcılarının ve müşterilerinin ciddi sorunlardan haberdar olması ve paralarının güvende olmadığına dair paniğe kapılmasıdır. Bu, hisse senetlerinin düşmesine ve müşterilerin paralarını çekmesine neden olabilir. Banka ödemelerini karşılayamaz, bu durumda Düzenleyicilerin devreye girmesi gereklidir.
Yukarıdaki sürecin uygulanmasına bir örnek, 2022 yılının sonlarında Credit Suisse’in başarısız olmak üzere olduğuna dair bir söylentinin sonuçlarıdır. Bu, müşterilerin yılın son çeyreğinde yaklaşık 119 milyar Amerika Birleşik Devletleri (ABD) doları tutarında fon çekmesiyle sonuçlanmış; anılan Banka, likiditesini desteklemek için 54 milyar ABD doları borç almaya çalışmıştır.
Ancak, bu bankanın ana destekçisi olan Suudi Ulusal Bankası, düzenleyici engeller nedeniyle uymayı reddetmiştir. SVB ve Signature Bank’ın her ikisi de panik para çekme işlemleri nedeniyle düşüşü, uluslararası bankacılık sektörünü ürpertmiş ve bunun Credit Suisse için ölüm omurgası olduğu ortaya çıkmıştır. Düzenleyiciler, dünya çapında bir finansal krizden kaçınmak için USB ile birleşmesini düzenlemek ve onaylamak için acele ettiler.
3. Bir banka çökerse mudiinin parasına ne olur?
Bir bankanın batması, Credit Suisse örneğinde görüldüğü gibi, sıradan bir işletmenin iflas etmesi gibi değildir. Aksine, böyle bir olayın etkisi tüm dünyada yankılanabilir.
Bu nedenle, hükümetler finansal sıkıntı içinde olan herhangi bir finans kuruluşunu kurtarma paketleriyle olabildiğince hızlı bir şekilde harekete geçirir ve destekler.
2008 tarihli finans krizinde olan da buydu. Ancak bazı bankalar kurtarılamaz, örneğin Lehman Brothers. Bir finans kurumu iflas ederse, varlıkları genellikle diğer bankalara veya inşaat şirketlerine (other banks or building societies) satılır (buna ipotek ve diğer krediler dâhildir).
4. Bir banka çökerse ne kadar parayı garanti eder?
Neyse ki, yetkili bir bankada, kredi birliğinde veya inşaat kooperatifinde para varsa ve bu para çökerse, Finansal Hizmetler Tazminat Programı (Financial Services Compensation Scheme-FSCS) otomatik olarak kişi başına 85 bin sterline kadar tazmin edecektir. Bu, ortak hesaplar için 170 bin sterline yükselir. Söz konusu Program, düzenlemeye tabi tüm finansal kurumların ödemesi gereken bir vergi ile finanse edilmektedir.
Şirketler ayrı tüzel kişiliklerdir; bu nedenle, 85 bin sterline kadar olan mevduatı[1] da genellikle korunmaktadır. Şahıs tacirlerin yalnızca 85 bin sterline kadar bir talep hakları vardır. Bir istisna olarak, iş ortaklıkları iki ayrı talepte bulunma hakkına sahiptir (ancak yalnızca bir talep, ortak başına bir talep değildir).
Talep edilebileceklerin tam listesi için buraya (< https://www.fscs.org.uk/what-we-cover/ >) bakılabilir.
5. Birleşik Krallık bankaları çökme tehlikesiyle karşı karşıya mıdır?
Credit Suisse’nin kurtarılmasının ardından İngiltere Merkez Bankası (Bank of England), Birleşik Krallık bankacılık sisteminin “iyi sermayelendirilmiş ve finanse edilmiş ve güvenli ve sağlam kaldığına” (well capitalised and funded and remains safe and sound) dair güven verici bir açıklama yapmıştır. Credit Suisse’nin finansal zorlukları (financial difficulties) beklenmedik bir şekilde ortaya çıkmamış ve kara para aklama suçlamaları da dâhil olmak üzere bir dizi kriz ve skandal yaşanmıştır. SVB ve Signature Bank örneğinde, her iki kurum da kripto para birimindeki son düşüşlerden olumsuz etkilendiler ve mevduat sahipleri paralarını çekmek için acele ettiklerinde (when depositors rushed to withdraw their money), bankaların bilançoları başa çıkacak kadar sağlam değildi.
- Ticari fonlar banka çöküşünden nasıl korunabilir?
İşletme sermayesini korumak için yapılabilecek ilk şey, kişisel ve ticari hesapları ayrı finansal kurumlarda tutmaktır. Buna ek olarak, herhangi bir bankada 85 bin sterlinden fazla tutulmadığından emin olunmalıdır, çünkü bu, banka iflas ettiğinde hesapta ne kadar para olduğuna bakılmaksızın tazmin edilebilecek azami tutardır. Ayrıca, hiç kimse bir banka hesabı açarken veya bir finansal ürün satın alırken küçük yazıları okumaktan hoşlanmasa da, müşterisi olunan finans kuruluşunun Finansal Davranış Otoritesi (Financial Conduct Authority-FCA) tarafından düzenlendiğinden ve mevduatın FSCS planı kapsamında olduğundan emin olmak için bunu yapmak önemlidir.
* Bu derlemede yer alan görüşler LawBite İnternet sitesine ait olup derleyenin çalıştığı kurumu bağlamaz, derleyenin çalıştığı kurum veya göreviyle ilişki kurulmak suretiyle kullanılamaz. Derlemedeki tüm hatalar, kusurlar, noksanlıklar ve eksiklikler derleyene aittir. Derleme minvalinde yararlanılan kaynak için bkz. “What happens when a bank collapses? LawBite (Lawbit Limited; Londra/İngiltere), 18 April 2023, < https://www.lawbite.co.uk/resources/blog/what-happens-when-a-bank-collapses > erişim tarihi 19 Nisan 2023”
[1] Derleyenin Notu: “Mevduat”, Arapça kökenli bir sözcük olup, ‘tevdiat’ (vedia, esenleme, yolcu etme, gönderme, bırakma, salma, emaneten bırakma) kelimesinin çoğuludur. Bu itibarla Türkçe yazımda “mevduatlar” ibaresi doğru bir kullanım değildir.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.