Giriş
Telif hakkı (copyright), yaratıcıların orijinal eserleri üzerindeki haklarını koruyan fikri mülkiyet hukukunun önemli bir yönüdür. Birleşik Krallık’ta telif hakkı yasası, edebiyattan müziğe, yazılımdan veritabanlarına kadar her şeyi kapsayan fikri ve yaratıcı endüstrileri korumada önemli bir rol oynar. Bu yazıda, telif hakkının temelleri konusunda rehberlik edilecek ve telif hakkının ne olduğu, nasıl çalıştığı ve neden önemli olduğu hakkındaki temel sorular yanıtlanacaktır.
1. Telif hakkı nedir?
Birleşik Krallık’ta telif hakkı yasası, 1988 tarihli Telif Hakları, Tasarımlar ve Patentler Yasası’nda (Copyright, Designs and Patents Act[1]) belirtilmiştir.
Basitçe söylemek gerekirse, telif hakkı, özgün eserlerin yaratıcılarına verilen yasal bir haktır ve eserlerinin nasıl kullanılacağı, yeniden üretileceği ve dağıtılacağı konusunda kontrol sahibi olmalarını sağlar. Amaç, eserleri yaratmak için bağımsız çaba sarf eden yazarları ödüllendirmektir.
Telif hakkı koruması, bir eser yaratılıp somut bir biçimde kaydedildiğinde otomatik olarak ortaya çıkar. Bu, resmi bir kayıt gerekmediği anlamına gelir, yani herhangi bir başvuruda bulunulması veya ücret ödenmesi gerekmez.
Telif hakkı, aşağıdakiler de dâhil olmak üzere çok çeşitli eserler için geçerlidir:
- Edebi eserler (kitaplar, makaleler, senaryolar);
- Sanatsal eserler (resim, fotoğraf, heykel);
- Müzik eserleri (şarkılar, partisyonlar);
- Filmler ve yayınlar,
- Yazılım ve veritabanları.
2. Telif hakkıyla korunmayan şey [not protected] nedir?
Telif hakkı, fikirlerin kendilerini değil, fikirlerin ifade biçimini korumayı amaçlar. Bu, bir fikri sunmanın veya ifade etmenin belirli bir yolunun (örneğin bir kitap, sanat eseri veya müzik bestesi) telif hakkıyla korunabileceği, ancak temel kavramların, gerçeklerin veya fikirlerin herkesin kullanımına açık kalacağı anlamına gelir. Bu, bilgi ve fikirlerin kamuya açık kalmasını sağlayarak yenilikçiliği ve yaratıcılığı teşvik eder.
3. Telif hakkı hangi hakları [what rights] sağlar?
Telif hakkı, yaratıcıya eseri üzerinde aşağıdakiler de dâhil olmak üzere münhasır haklar verir:
- Orijinaline dayalı türev çalışmalar yaratmak;
- Eseri kopyalamak veya çoğaltmak;
- Eserin kopyalarını dağıtmak veya satmak,
- Eseri kamuya açık bir şekilde icra etmek veya sergilemek.
Bu haklar, yaratıcıların eserlerinin ticari kullanımını kontrol etmelerine, izinsiz çoğaltılmalarını veya sömürülmelerini engellemelerine olanak tanır. Telif hakkı sahipleri ayrıca bu hakları başkalarına lisanslayabilir veya satabilir, böylece eseri ödeme veya telif hakkı karşılığında kullanabilirler.
4. Telif hakkı ne kadar süre [how long] geçerlidir?
Telif hakkı korumasının süresi, eserin türüne göre değişir:
- Edebi, tiyatro, müzik ve sanat eserleri (literary, dramatic, musical, and artistic works), yazarın yaşamı boyunca ve ölümünden sonra 70 yıl süreyle korunur.
- Filmler (films), yönetmeninin, senaryo yazarının ve bestecisinin ölümünden itibaren 70 yıl süreyle korunur.
- Ses ve müzik kayıtları (sound and music recordings) ilk yayım tarihinden itibaren 70 yıl süreyle korunur.
- Yayınlar (broadcasts) ise ilk yayın tarihinden itibaren 50 yıl süreyle korunur.
Telif hakkı süresi dolduğunda eser kamu malı haline gelir ve herkes izin almadan kullanabilir.
5. Telif hakkı ihlali nedir?
Telif hakkı ihlali (copyright infringement), birinin telif hakkıyla korunan bir eseri sahibinden izin almadan kullanması durumunda gerçekleşir. Bu, eserin onay alınmadan kopyalanması, dağıtılması veya değiştirilmesi anlamına gelebilir. Bu gerçekleşirse, telif hakkı sahibi tazminat almak (zarar tazminatı talep etmek) veya yetkisiz kullanımı durdurmak (bir ihtiyati tedbir) için yasal işlem başlatabilir.
6. Birleşik Krallık’ta telif hakkı ihlalinin cezası [penalty for copyright infringement] nedir?
Birleşik Krallık’ta telif hakkı ihlali ciddi bir konudur ve ihlalin niteliğine ve ciddiyetine bağlı olarak cezalar önemli olabilir.
Çoğu durumda, telif hakkı ihlali, telif hakkı sahibinin ihlal edene karşı yasal adımlar atabileceği hukuki işlem ile sonuçlanır. Aşağıdaki çözümler genellikle mevcuttur:
- Tedbirler (injunctions): Mahkeme, ihlal edenin telif hakkıyla korunan eseri izinsiz kullanmaya devam etmesini engelleyen bir tedbir kararı istihsal edebilir.
- Zararlar (damages): Telif hakkı sahibi ihlal nedeniyle maddi tazminat almaya hak kazanabilir. Bu, telif hakkı sahibinin uğradığı gerçek maddi kayba veya ihlal edenin ihlal sonucunda elde ettiği kâra göre hesaplanabilir.
- Kâr hesabı (account of profits): Bazı durumlarda, tazminat yerine, telif hakkı sahibi, ihlal edenin telif hakkıyla korunan eseri kullanarak elde ettiği kârları geri alabilmesine olanak tanıyan bir kâr hesabı talep edebilir.
- Teslim veya imha (delivery up or destruction): Mahkeme, ihlal eden kopyaların veya materyallerin telif hakkı sahibine teslim edilmesini veya imha edilmesini emredebilir. Daha ciddi durumlarda, özellikle ihlalin kasıtlı olduğu veya büyük ölçekli ticari sömürü içerdiği durumlarda, cezai yaptırımlar uygulanabilir. Bu cezalar genellikle korsan yazılım, film veya müzik kopyalarının dağıtımı gibi kasıtlı ve önemli ihlal vakaları için saklıdır. Cezai yaptırımlar şunları içerebilir: Para cezaları (fines): İhlal eden kişi önemli para cezalarıyla karşı karşıya kalabilir. Tutar değişebilir, ancak ciddi ihlaller için para cezaları sınırsız olabilir. Hapis (imprisonment): Telif hakkı ihlalinin ciddi vakalarında, özellikle ihlal büyük ölçekli ticari faaliyet, sahtecilik veya korsanlığı içeriyorsa, ihlal eden kişi 10 yıla kadar hapis cezasıyla karşı karşıya kalabilir.
7. Telif hakkı ihlaline karşı en iyi savunma [best defence] nedir?
Telif hakkı ihlaline karşı en sık kullanılan savunmalardan biri, telif hakkı sahibinin izni olmadan, belirli koşullar altında telif hakkıyla korunan materyalin sınırlı kullanımına izin veren adil kullanımdır. Adil kullanımın bazı ana kategorileri şunlardır:
- Araştırma ve özel çalışma için adil kullanım (fair dealing for research and private study): Bireyler, kullanım adil olduğu ve orijinal çalışmanın piyasa değerini önemli ölçüde etkilemediği sürece, telif hakkıyla korunan materyali ticari olmayan araştırma veya özel çalışma için kullanabilirler. Ancak, bu, materyalin yaygın olarak dağıtıldığı veya yayınlandığı kullanımları kapsamaz.
- Eleştiri, inceleme ve haber raporlaması için adil kullanım (fair dealing for criticism, review, and news reporting): Telif hakkı yasası, kullanım adil olduğu ve materyale uygun şekilde atıfta bulunulduğu sürece, eleştiri veya inceleme amacıyla korunan eserlerin kullanılmasına izin verir. Benzer şekilde, telif hakkı materyali, haber raporlamasında, hikâye ile ilgili olması ve yalnızca örnek amaçlı kullanılmaması koşuluyla kullanılabilir. Her iki durumda da kullanım orantılı olmalı ve telif hakkıyla korunan eseri yorum veya kamu yararı için kullanma konusunda meşru bir ihtiyaç olmalıdır.
- Parodi, hiciv ve karikatür (parody, satire and caricature): Bir diğer adil kullanım istisnası, telif hakkıyla korunan eserlerin parodi, hiciv veya karikatür için kullanılmasını kapsar. Bu, bireylerin telif hakkıyla korunan bir eserin öğelerini, orijinal eserin piyasa değerini etkilemediği veya eseri haksız yere sömürmediği sürece, mizahi veya eleştirel bir şey yaratmak için kullanmalarına izin verir.
8. Telif hakkı kime aittir [owner of the copyright]?
Edebi, dramatik, müzikal veya sanatsal eserler söz konusu olduğunda, eserin yazarı veya yaratıcısı genellikle eserdeki herhangi bir telif hakkının ilk sahibidir. Filmler için, ana yönetmen ve yapımcı her ikisi de telif hakkının ortak sahibi olarak kabul edilir. Ancak, çalışanlar tarafından yaratılan eserler için bir istisna vardır.
Bir çalışan, işinin bir parçası olarak edebi, dramatik, müzikal, sanatsal bir eser veya bir film yaparsa, genellikle telif hakkı işverene ait olur (aksi yönde bir anlaşma olmadığı sürece).
Öte yandan, eğer birisi serbest çalışan veya taşeron olarak çalışıyorsa, sözleşmesinde aksi belirtilmediği sürece genellikle eserinin telif hakkı ona ait olur.
Yazılımlar söz konusu olduğunda ise, yasa bilgisayar programlarını edebi eserler gibi ele alır; yani aksi yönde bir anlaşma olmadığı sürece yazılım geliştiricisi genellikle telif hakkı sahibidir.
9. Telif hakkınızı nasıl koruyabilirsiniz [can protect]?
Telif hakkı otomatik olsa bile, yaratıcılar eserlerini korumak için şu adımları atabilirler:
- Eserin ne zaman ve nasıl yaratıldığına dair kayıtların tutulması;
- Mülkiyeti açıkça göstermek için “© [Yazarın Adı] [Oluşturma Yılı]” (author’s name/year of creation) gibi bir telif hakkı bildirimi kullanılması;
- Çalışmaların başkalarına lisanslamasının düşünülmesi, anlaşmaların açık ve hukuken bağlayıcı olduğundan emin olunması,
- Eserin izinsiz bir şekilde kullanılmasından endişe ediliyorsa, hakların nasıl korunacağının anlaşılması ve gerektiğinde harekete geçmek için yasal tavsiye alınması.
10. Lisanslama ve devretmenin rolü
Telif hakkı sahipleri, telif haklarını lisanslayarak veya devrederek (licensing and assignment) başkalarının çalışmalarını kullanmasına izin verebilirler.
Lisans, telif hakkı sahibine eserin mülkiyetini elinde tutma hakkı verir ancak başkasına belirli bir sebep veya zaman dilimi için eseri kullanma konusunda sınırlı haklar verir.
Eser sahibi ayrıca eseri, kullanıcılarla lisans anlaşmalarını yürütecek ve onlar adına ödemeleri (telif ücretlerini) toplayacak bir lisanslama kuruluşuna (örneğin bir tahsilat topluluğuna) kaydettirebilir.
Öte yandan bir devir, telif hakkının tam mülkiyetini başkasına devreder. Bu, ‘devretme’ (assignment) adı verilen imzalı yazılı bir belge gerektirir.
Sonuç
Telif hakkı yalnızca yasal bir formaliteden daha fazlasıdır; yaratıcıların çalışmalarını korumalarını, nasıl kullanıldığını kontrol etmelerini ve yaratıcılıklarından faydalanmalarını sağlayan güçlü bir araçtır. Telif hakkı bildirimi eklemek veya net lisans anlaşmaları yapmak gibi basit adımlar çalışmayı güvende tutmak için uzun bir yol kat edebilir.
[1] <https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1988/48/contents>
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.