
İşletmeler ticari faaliyetleri gereğince emtia veya hizmet satışlarının ve alımlarının bir bölümünü (bazen düşük olasılık ta olsa tamamını) vadeli olarak gerçekleştirirler. Alışlardaki vade yapısı ile satışlardaki (cirodaki) vade yapısının uyumsuz olması, bazı finansman sıkıntılarını beraberinde getirebilir. 2019 yılı sonlarında başlayan ve halen sürmekte olan Covid-19 salgınında bu vade uyumsuzluğu daha da önem kazanmıştır.
Malum, bilançoda dönen varlıklar içerisindeki ticari alacaklar[1], bir yıl içinde paraya dönüşmesi öngörülen ve işletmenin ticari ilişkileri nedeniyle sahip olduğu senetli ve senetsiz tüm alacaklarını kapsar. Alıcılar şirketin faaliyet konusu mal ve hizmet satışlarından kaynaklanan senetsiz alacaklarını; alacak senetleri şirketin faaliyet konusu mal ve hizmet satışlarından kaynaklanan senede bağlanmış alacaklarını (alacak senetleri reeskontu, bilanço tarihinde senetli alacakların tasarruf değerine göre değerlenmesi için bu senetlere ilişkin reeskont tutarını); verilen teminatlar şirketin bir işin yapılması için üçüncü kişilere sonradan geri alınmak üzere verdiği teminat ve depozitoları; şüpheli ticari alacaklar ödeme süresi geçmiş, vadesi birkaç kez uzatılmış veya protesto edilmiş, dava veya icra aşamasında olan senetli ve senetsiz ticari alacakları; şüpheli ticari alacaklar karşılığı ise şüpheli alacakların ilgili dönemlerdeki toplam vadeli satışlara oranlarının ortalamasının vadeli satışlara (senetli ve senetsiz ticari alacaklara) uygulanması ile bulunacak ortalama tutarı kapsar. Ticari alacaklar, bir yıldan uzun vadeli senetli ve senetsiz alacaklardan oluşuyorsa, duran varlıklarda yer alır.
Ticari borçlar, işletmelerin ticari ilişkilerinden kaynaklanan senetli ve senetsiz kısa vadeli borçlarını kapsar. Satıcılar işletmenin faaliyet konusu ile ilgili her türlü mal ve hizmet alımlarına ilişkin vadesi bir yıldan kısa senetsiz borçları; borç senetleri işletmenin faaliyet konusuyla ilgili her türlü mal ve hizmet alımlarına ilişkin vadesi bir yıldan kısa senetli borçları (borç senetleri reeskontu bilanço tarihinde senetlerin düzeltilmiş değerini); alınan depozito ve teminatlar belirli bir alacağın karşılığı olarak veya bir işi yapmak için alınan değerleri; diğer ticari borçlar ise ticari borçlar dışındaki ticari borçları kapsar. Ticari borçlar, bilanço tarihinden itibaren vadesine bir yıldan uzun süre olan borçları kapsıyorsa uzun vadeli borçlar içerisinde gösterilir.
Alacaklar, ticari değere sahip olduğundan ticari varlık olarak kabul edilmekte ve bilançoda dönen varlıklar altında listelenmektedir. Ticari alacaklar, borçlu müşterilerin işletmeye olan toplam borç tutarını göstermekte, bu yüzden bilançoda en üst sıralarda yer almakta ve vadesi gelen alacak ödenir ödenmez nakde dönüşmektedir.
Ticari alacakların (ve borçların) yaşlandırılması ise, esasen satış (alış) faturasının düzenlenmesinden itibaren oluşan bakiyelerin gün bazında sıralanması işlemi olup, bu işlem işletmenin henüz ödenmemiş satış (alış) tutarının tahsil edilememe olasılığının (başarısız olma olasılığının) yüksekliğini öngörmeye ve müşterilerin ödeme yapmalarını sağlamaya yardımcı olmaktadır. İşletmelerin bir kısmı politikaları gereğince müşterilerine kredi açmamakta, nakit ya da kredi kartı ile çalışmakta ve sonuçta ticari alacakları da doğmamaktadır. Tahakkuk esası gereğince, ticari alacak müşteriye fatura kesildiğinde kayıt altına alındığından alacak yaşlandırmasındaki tüm tutarlar müşterilere fatura edilen bu tutarların toplamına dayanarak hazırlanmaktadır. Bir tür alacak hesabı mutabakatı da olan alacak yaşlandırması, henüz ödenmemiş tutarları ve ödenmeyen tutarların süresi de dahil olmak üzere tüm müşterilerin borçlu olduğu toplam tutarları kategorize ederek sunmaktadır. Alacak/borç yaşlandırmasında 30 gün esasına göre fatura listelemesi yapılmakta; yani rapor yeni kesilmiş faturalar ve 30 günü doldurmuş faturalar, 31-60 günlük faturalar, 61-90 günlük faturalar ve daha eski (90 günden fazla, hatta 365 günü aşan) faturalar biçiminde sıralanır. Bu raporlama işletmelere;
- Farklı tarihlerde fatura kesilmiş müşterilerden (satıcılardan) olan toplam alacak (borç) tutarı ve tahsil edilme zamanı,
- 90 günü geçmiş şüpheli alacaklar (daha ileri ifadeyle batık borçlar) için yasal işlem başlatma,
- Rapor tarihine kadar ödenmemiş faturaların (müşterilerin) izlenmesi ve müşterilerin kredi limitlerinin değiştirilmesi
konularında da ipuçları sunabilir. Müşterilerin borç tutarı dikkate alınarak büyükten küçüğe sıralanması; uzun süredir ödenmeyen (ödenme yeteneğini yitirmiş bulunan) alacakların belirlenmesi, alacak yaşlandırmasından beklenen belki de en önemli yarardır. Ticari alacak yönetimindeki en temel kural, ödenmemiş bir borcun süresindeki gecikmenin alacağın tahsil edilme olasılığını azaltması ve alacaklı işletme bakımından ilave finansman gereksinimi ve maliyeti doğurmasıdır. Dolayısıyla alacak yaşlandırması, müşterilerin tanınmasında ve alacakların tahsil edilme kabiliyetinde bir pusula işlevi görebilir. Sonuç olarak, olağandışı ekonomik gelişmelerin yaşandığı günümüz ortamına benzer durumlarda, işletmelerin hem ticari alacakları hem de kendi borçları bakımından müşteri ve satıcı bazında vade yapılarının oluşturulması (ağırlıklandırma), işletmenin ihtiyaç duyacağı kredi tutarının belirlenmesi bakımından yaşamsal öneme haizdir.
* Bu yazıda yer alan görüşler yazarına ait olup, çalıştığı kurumu bağlamaz; yazarın çalıştığı kurum veya göreviyle ilişki kurulmak suretiyle kullanılamaz. Yazıdaki tüm hatalar, kusurlar ve eksiklikler yazarına aittir.
[1] Türkiye Finansal Raporlama Sistemine (TFRS) göre “ticari alacaklar” finansal varlık olarak kabul edilmekte olup, TFRS 9 Finansal Araçlar, TFRS 15 Müşteri Sözleşmelerinden Hasılat standartlarına ve TMS 32 Finansal Araçlar: Sunum bakılabilir. Ticari borçlar açısından ise TFRS 1 Finansal Tabloların Sunuluşu ve TFRS 7 Finansal Araçlar’a bakılmalıdır. Alacaklar ve borçların değerlemesi, 213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nda m.281 ve m.285’de düzenlenmiştir. Yaşlandırma konusunda “Bağımsız Denetim Kuruluşlarınca Gerçekleştirilecek Banka Bilgi Sistemleri ve Bankacılık Süreçlerinin Denetimi Hakkında Yönetmelik” (RG 13.01.2010/27461) m.25(d)’ye bakılmasında yarar vardır.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.
