Gazi Üniversitesi maliye bölümü 1984-1985 dönemi hocalarıma ve arkadaşlarıma…
Yeryüzünde ‘mali piyasalar’ kadar düzenlemeye konu olan başka bir kesim olmamıştır. Öyle ki, her geçen gün Dünyanın hemen hemen her ülkesinde bu konuda yeni bir düzeleme veya düzenleme önerisi tanıtılmaktadır.
İşte, bahsi geçen konulardan birinde Amerika Birleşik Devletleri’nde (ABD) Senato Tarım Komitesi (Senate Agriculture Committee) üyesi ABD Senatörleri Kirsten Gillibrand (Demokrat-New York) ve Senato Bankacılık Komitesi (Senate Banking Committee) üyesi Cynthia Lummis (Cumhuriyetçi- Wyoming) tarafından 06 Haziran 2022 tarihinde Senato’ya takdim edilen “Sorumlu Finansal Yenilik Yasa Teklifi”[1] (“Responsible Financial Innovation Act”) tanıtılmıştır.
Bu yasa teklifi, dijital varlıkları mevcut yasalara entegre ederken sorumlu finansal yeniliği, esnekliği, şeffaflığı ve sağlam tüketici korumalarını da özendiren dijital varlıklar için düzenleyici nitelikte bir çerçevedir. Lummis-Gillibrand önerisi, büyüyen dijital varlık ve blok zinciri endüstrilerine kesinlik ve netlik sağlamayı amaçlayan, bugüne kadarki en önemli ve kapsamlı iki taraflı (Amerikan Temsilciler Meclisi ve Senatosu’nda temsil edilen iki parti manasında) çabadır.
Senatör Lummis teklifin tanıtımında;
“Amerika Birleşik Devletleri küresel finans lideridir ve yeni nesil Amerikalıların daha fazla fırsattan yararlanmasını sağlamak için dijital varlıkları mevcut yasalara entegre etmek ve riskleri ele alırken bu varlık sınıfının verimliliği ve şeffaflığından yararlanmak çok önemlidir. Memleketim Wyoming eyaleti, dijital varlık düzenlemesinde ulusa liderlik etmek için büyük çaba harcadı ve ben bu başarıyı federal düzeye taşımak istiyorum. Bu endüstri büyümeye devam ederken, Amerikan Kongresi’nin tüketiciyi kötü aktörlere karşı korurken yeniliği teşvik eden yasaları dikkatle hazırlaması kritik önem taşıyor. Sorumlu Finansal İnovasyon Yasası, Senatör Kirsten Gillibrand ile birlikte hazırladığım iki taraflı bir çerçeve olup, dijital varlık piyasalarını denetlemekle görevli ajanslar için düzenleyici netlik yaratmakta, sabitlenmiş paralar için güçlü, özel bir düzenleyici çerçeve sağlamakta ve dijital varlıkları mevcut vergi ve bankacılık yasalarımıza entegre etmektedir. Senatör Gillibrand’ın bu yasa konusundaki ortaklığına minnettarım ve daha fazla meslektaşımızı bu çabaya dahil etmeyi dört gözle bekliyorum.”
demiştir.
Senatör Gillibrand da aynı konuda;
“Dijital varlıklar, blok zinciri teknolojisi ve kripto paralar son birkaç yılda muazzam bir büyüme yaşadı ve doğru bir şekilde kullanılırsa önemli potansiyel faydalar sunuyor. ABD’nin yeni finansal ürünleri düzenlemeye yönelik politika geliştirmede öncü bir rol oynaması, aynı zamanda yeniliği teşvik etme ve tüketicileri koruma konusunda kritik öneme sahiptir. İki partili ‘Sorumlu Finansal İnovasyon Yasa Tasarısı’ yeniliği teşvik eden, net standartlar geliştiren, uygun yargı sınırlarını tanımlayan ve tüketicileri koruyan bir düzenleyici çerçeve oluşturacak bir dönüm noktası yasa tasarısıdır. Daha da önemlisi, Lummis-Gillibrand çerçevesi hem sektöre hem de düzenleyicilere netlik sağlarken, dijital varlık piyasasının devam eden evrimini hesaba katma esnekliğini de koruyacaktır. İlgili bir ortak olan Senatör Cynthia Lummis ile bu iki taraflı tasarıyı sunmaktan gurur duyuyorum ve destek oluşturmak için onunla birlikte çalışmayı dört gözle bekliyorum.”
dedi.
‘Sorumlu Finansal İnovasyon Yasası’, özetle, Amerikan Emtia Vadeli İşlemler Komisyonu (Commodity Futures Trading Commission-CFTC) ile Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu’nun (U.S. Securities and Exchange Commission-SEC) yargı yetkisi, stablecoin düzenlemesi, bankacılık, dijital varlıkların vergisel işlemleri ve kurumlar arası koordinasyonunu ele almaktadır. Lummis-Gillibrand tasarısı, dijital varlıkları mevcut kanunlara entegre etmek ve büyüyen sektöre kesinlik kazandırmak için esneklik, yenilikçilik, saydamlık sağlamakta ve tüketicinin korunmasına odaklanmaktadır.
Lummis-Gillibrand olarak da bilinen ‘Sorumlu Finansal İnovasyon Yasası’ özet olarak aşağıdaki hükümleri içermektedir:
(1) Tasarı, hangi dijital varlıkların (digital assets) emtia (commodities) ve hangi türlerin menkul kıymet (securities) olduğunu belirlemek için net bir standart oluşturarak işletmeler ve düzenleyiciler için net bir yapı sağlamakta; varlığın amacına ve tüketiciye aktardığı haklara veya yetkilere bakarak menkul kıymetler ve emtia olan dijital varlıklar arasında net bir ayrım yapmakta ve dijital varlık şirketlerine düzenleyici yükümlülüklerinin ne olacağını belirleme ve düzenleyicilere mevcut menkul kıymetler ve emtia ticareti yasalarını uygulamak için ihtiyaç duydukları netlik sağlama yeteneği vermektedir.
(2) Yasa tasarısı net tanımlar (clear definitions) oluşturmaktadır. Günümüzde dijital varlıklar için ortak bir tanım seti bulunmamaktadır. Lummis-Gillibrand tasarısı, dijital varlık düzenlemesi ile ilgili tartışmaların tutarlı bir şekilde gerçekleşmesini ve tüm Amerikalıların kendilerini etkileyen yasaları bilmesini sağlayacak tanımlar teşkil etmektedir.
(3) Tasarı, dijital varlık spot piyasaları (spot markets) üzerinde düzenleyici otorite olarak CFTC’yi atamıştır. Çoğu dijital varlığın menkul kıymetlerden ziyade emtialara benzer olduğunda mutabık kalan bu yasa tasarısı, CFTC’ye diğer emtia piyasaları üzerindeki mevcut görüşleriyle uyum sağlayan geçerli dijital varlık spot piyasaları üzerinde net bir yetki vermektedir. Böylece, dijital varlık piyasa kapitalizasyonunun yarısından fazlasını oluşturan bitcoin ve eter gibi bir emtia tanımını karşılayan dijital varlıklar CFTC tarafından düzenlenecektir.
(4) Tasarıyla, tüketicileri ve piyasaları korumak ve daha hızlı ödemeleri teşvik etmek için stabil paralar (stablecoins) bakımından yükümlülük tanımlanmış ve oluşturulmuştur. Ödeme stabilcoinleri kullanımda ve benimsenmede artış kaydetmiş olup, uygun şekilde yapılandırıldığında tüketicilere daha hızlı ve daha güvenli ödeme araçları sağlayabilir. Lummis-Gillibrand önerisi, tüm ödeme stabilcoin ihraççıları için %100 rezerv, varlık türü ve ayrıntılı açıklama yükümlülükleri belirlemektedir. Bu, ödeme yapan bir stablecoin sahibinin, değerini koruyan ve tüketicileri stablecoin’ler ile ilişkili potansiyel risklerin çoğundan koruyan eşdeğer Amerikan doları değeri karşılığında her zaman stablecoin’i kullanabileceğini garanti etmektedir. Tasarı ayrıca, Amerika’daki tüm bankaların ve kredi birliklerinin ödeme istikrarlı paralarını ihraç etmeleri için ayrıntılı, isteğe bağlı bir çerçeve de ortaya koymaktadır. Tasarı yine, hem eyalet kanunu hem de Ulusal Bankalar Yasası (National Bank Act) uyarınca, özel sermaye yükümlülükleri ve holding şirketi denetimi ile ödeme stabilcoin (payment stablecoins) ihracı için özel bir emanet kurumu tüzüğüne de yetki vermektedir. Tasarı, tüm ödeme stabilcoin ihraççılarının mevduat kuruluşu/bankası olmasını gerektirmemektedir.
(5) Yasa tasarısı, yol gösterici ilkeler geliştirmek, düzenleyici kurumları güçlendirmek ve kanun yapıcılara hızla gelişen teknoloji hakkında tavsiyelerde bulunmak için bir danışma komitesi oluşturmaktadır. Tasarı, endüstri, hukuk grupları, federal ve eyalet düzenleyicileri (industry, advocacy groups, federal and state regulators) ve tüketicinin korunması, tüketici eğitimi, finansal okuryazarlık (financial literacy) ve finansal katılım (financial inclusion) konularında bilgili konu uzmanları dahil olmak üzere çeşitli paydaşlardan oluşan bir danışma komitesi teşkil etmektedir. Bu komite, esnekliğin ve sektördeki hızlı gelişmelere yanıt vermenin anahtarı olup; hızla değişen endüstriyi sürekli olarak inceleyecek ve düzenlemelerin ilgili ve etkili kalması için yeni gelişmelere dayalı önerilerde bulunacaktır.
(6) Tasarı, tüketicilerin ürünü anlamalarını ve dijital varlıklarla etkileşime girerken bilinçli kararlar verebilmelerini sağlamak için dijital varlık hizmet sağlayıcılarına kamuyu aydınlatma yükümlülükleri de getirmektedir. Tüketici eğitimi (consumer education), dijital varlık hizmeti sağlayıcıları için bir öncelik olarak kalmak durumundadır. Dijital varlık hizmet sağlayıcılarına ilişkin Lummis-Gillibrand tasarısının öngördüğü kamuyu aydınlatma yükümlülükleri, tüketicilerin satın aldıkları ürünleri, haklarını ve kaynak kodu sürüm değişiklikleri ve dijital varlık ödünç verme dahil olmak üzere dijital varlıklarla ilgili riskleri anlamalarını sağlayacaktır.
(7) Dijital varlık enerji tüketimi üzerine bir çalışma gerektirmektedir. Tasarı, Federal Enerji Düzenleme Komisyonu’nu (Federal Energy Regulatory Commission) dijital varlık endüstrisindeki enerji tüketimini analiz etmeye ve raporlamaya yönlendirmektedir. Sanal para madenciliği (virtual currency mining), diğer madencilik gibi, enerji yoğun bir çaba gerektirebilir. Daha fazla yenilenebilir ve temiz enerji kullanarak ve enerji israfını azaltarak ortak iklim hedeflerine yaklaşılmasına yardımcı olunması için bu teknolojiden yararlanmanın en iyi yollarını belirlemeyi teminen bu konunun tasarıda yer alması önemlidir.
(8) Tasarı, CFTC ve SEC’yi, bir öz-düzenleyici organizasyonun (self-regulatory organization-SRO) gelişimi hakkında araştırma yapmaya ve rapor vermeye ve oluşturulması için bir teklif geliştirmeye yönlendirmektedir. SRO’lar, güçlü denetimi sürdürürken daha çevik ve verimli olmalarını sağlamak için düzenleyicilerle birlikte çalışarak tamamlayıcı bir rol oynayabilir. Ancak, istenen sonuçları elde etmek için bu tür bir organizasyonun bileşimi ve kapsamı dikkatli bir şekilde yapılandırılması gerekir.
(9) Tasarıda, CFTC ve SEC, dijital varlık aracıları için siber güvenlik ile ilgili kapsamlı, ilkelere dayalı rehberlik geliştirmek üzere Hazine ve Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü’ne (Treasury and the National Institute of Standards and Technology) danışmaya yönlendirilmektedir. Çin ve Rusya gibi ülkelerin kripto para (cryptocurrency) ve diğer dijital varlık piyasalarına (other digital assets markets) katılma biçimleri hakkında daha fazla şey öğrenildikçe, sağlam siber güvenlik standartlarının geliştirilmesine öncelik verilmesi gerekir. ABD’nin bu düzenleyici çabaya öncülük etmesi, işletmelerin ve inovasyonun ayakta kalması ve ABD’nin sektörü yöneten siber güvenlik standartlarını belirlemesini sağlaması önemlidir. Tasarı, uygun düzenleyicileri yaptırımlardan kaçınma, kara para aklama ve terörün finansmanı (sanctions avoidance, money laundering and terrorist financing) potansiyelini incelemeye ve uygun siber güvenlik standartları, tehdit tanımlama ve azaltma, güvenlik operasyonları, denetim ve sızma testleri etrafında kurallar geliştirmeye yönlendirmektedir.
(10) Eyalet ve federal düzenleyicilerin yenilikçi finansal teknolojiler üzerinde işbirliği yapmaları için tasarıyla düzenleyici bir sanal alan sağlanmaktadır. İnovasyon, ilk aşamalarında gelişebilmelidir. Lummis-Gillibrand önerisi, federal ve eyalet düzenleyicilerinin finansal teknoloji şirketleriyle, yenilikçi ürünleri piyasaya sınırlı bir temelde sunmalarına izin vermek için işbirliği yaptığı ve düzenleyicilerin kontrollü bir ortamda finansal teknoloji ürünlerine daha aşina olmalarını sağlayan ortak bir yapı oluşturmakta ve pazarla güvenli bir şekilde bağlantı kurmalarına yardımcı olmak için önemli olan tüketici eğitimi ve finansal okuryazarlık çalışmalarına katılmalarını sağlamaktadır.
(11) Tasarı, dijital varlıkların vergilendirilmesi için de uygulanabilir bir yapı oluşturmuştur. Dijital varlıkların kullanımı ve meşruiyeti arttıkça, insanların bunları günlük yaşamlarında kullanmasını kolaylaştırmak önemlidir. Tasarı bir de “küçük tutarlı gelir” bağlamında “minimis muafiyeti” (minimis exemption) de teşkil etmiş olup, böylece insanlar gelir hesabı ve bildirimi yapmak zorunda kalmadan sanal para birimi ile alışveriş yapabilirler. Tasarı ayrıca, madencilerin ve diğer doğrulayıcıların gelir vergisi amacıyla “komisyoncu” olmadıkları ve ödüllerinin nakit olarak kullanılıncaya kadar gelir olmayacağı da dahil olmak üzere, dijital varlık endüstrisindeki farklı aktörlerin ve eylemlerin vergi muamelelerini açıklığa kavuşturmaktadır.
(12) tasarı, Devlet Hesap Verebilirlik Ofisini (Government Accountability Office-GAO), emeklilik tasarruflarını dijital varlıklara yatırma ile ilgili potansiyel fırsatların ve risklerin bir analizini yapmaya ve bulgularını Kongre, Hazine ve Çalışma Bakanlığı’na (Treasury, and the Department of Labor) rapor etmekle görevlendirmiştir. Lummis-Gillibrand tasarısı, birçok Amerikalının “401k planları” aracılığıyla emeklilik tasarruflarının faydalarına güvendiği göz önüne alındığında, tüketicilerin bu büyüyen sektörden yararlanma fırsatlarını sınırlamaktan kaçınmayı ve aynı zamanda yatırımların güvenli bir şekilde yapılmasını sağlamayı hedeflemiştir.
(13) Amerikan Siber Güvenlik ve Altyapı Güvenliği Ajansı (Cybersecurity and Infrastructure Security Agency), Ulusal İstihbarat Direktörü (Director of National Intelligence) ve Savunma Bakanlığı (Defense Department) ile birlikte, Yönetim ve Bütçe Ofisini (Office of Management and Budget), Çin’in merkez bankası dijital parası olan dijital yuan hakkında bir bilgi güvenliği çalışması yürütmesi için yönetmektedir. Merkez bankası dijital paralarının (central bank digital currencies; CBDCs) yaygınlığı artmakta olup, bu, ABD’nin dijital yuanın ulusal güvenlik etkilerini ve Çin’in uluslararası düzeyde benimsenmesini teşvik etme niyetini anlaması bakımından önemlidir.
* Bu yazıda yer alan görüşler yazarına ait olup çalıştığı kurumu bağlamaz, yazarın çalıştığı kurum veya göreviyle ilişki kurulmak suretiyle kullanılamaz. Yazıdaki tüm hatalar, kusurlar, noksanlıklar ve eksiklikler yazarına aittir.
[1] Amerika Birleşik Devletleri Senatosuna 06 Haziran 2022 tarihinde sunulan “Responsible Financial Innovation Act” adlı yasa teklifi için erişim: < https://www.gillibrand.senate.gov/imo/media/doc/Lummis-Gillibrand%20Responsible%20Financial%20Innovation%20Act%20%5bFinal%5d.pdf > erişim tarihi 21 Temmuz 2022 [Yazarın notu: Bu yazı, mezkûr Amerikan yasa tasarısı teklifinin ülkemiz yasal düzenlemelerinde de dikkate alınmasını teminen kaleme alınmıştır.]
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.