Manipülasyon / Finansal Manipülasyon
Manipülasyon, yarar sağlamak amacıyla başkalarını çeşitli yollarla aldatarak veya gerçeği çarpıtarak etkileme, yönlendirme, kullanma, kontrol etme ve yönetme anlamına gelir. Borsada ve diğer finansal piyasalarda yapılan manipülasyon ise finansal manipülasyon olarak adlandırılabilir. İşlem bazlı veya bilgi bazlı olarak yapılabilen finansal manipülasyon, finansal piyasadaki yatırımcıların kararlarını etkilemek amacıyla bir varlığın veya menkul kıymetin arz ve talebini etkilemek veya kontrol etmek için kasıtlı olarak asılsız haber veya söylenti çıkarmak, yalan veya yanlış bilgi vermek, hileli alım/satım işlemleri yapmak suretiyle piyasada yapay fiyat hareketleri yaratarak veya yatırımcıları bir menkul kıymeti satın almaya veya satmaya teşvik ederek gerçek varlık fiyatının oluşmasını engellemek olarak tanımlanabilir. Borsada bir hisse senedinin arzını veya talebini etkileyerek fiyatını yükseltmek veya düşürmek için hisse senedinin ait olduğu şirketle ilgili gerçek dışı veya yanıltıcı bilgiler yaymak, bir hisse senedine olan taleple ilgili gerçek dışı veya aldatıcı yorumlar yapmak finansal manipülasyon olarak değerlendirilebilir.
Finansal Manipülasyon ve Yanıltıcı İşlemlere İlişkin 7222 Sayılı Kanun
25 Şubat 2020 tarih ve 31050 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 7222 sayılı Bankacılık Kanunu İle Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunun 11’inci maddesi ile 5411 sayılı Bankacılık Kanununa 76’ncı maddesinden sonra gelmek üzere “Finansal piyasalarda manipülasyon ve yanıltıcı işlemler” başlığını taşıyan aşağıdaki 76/A maddesi eklenmiştir:
Bu Kanun kapsamındaki bankalar tarafından; 4 üncü maddede sayılan işlemler yoluyla finansal piyasalarda yapay arz, talep veya döviz kuru dahil fiyat oluşumunu sağlamak amaçlı işlem ve uygulamaların yapılması, internet ortamı dahil farklı araçlarla gerçeğe aykırı veya yanıltıcı bilgilerin yayılması, tasarruf sahiplerinin gerçeğe aykırı veya yanıltıcı şekilde yönlendirilmesi ya da bu amaçları sağlamaya yönelik benzer işlem ve uygulamaların yapılması, finansal piyasalardaa manipülasyona ve yanıltıcı işlemler olarak kabul edilir. Bu madde kapsamına giren işlem ve uygulamalar Kurul tarafından belirlenir ve Resmî Gazetede yayımlanır.
Söz konusu madde ile bankalar tarafından bankacılık faaliyetleri yoluyla;
1. Finansal piyasalarda yapay arz, talep veya döviz kuru dahil fiyat oluşumunu sağlamak amaçlı işlem ve uygulamaların yapılması,
2. İnternet ortamı dahil farklı araçlarla gerçeğe aykırı veya yanıltıcı bilgilerin yayılması,
3. Tasarruf sahiplerinin gerçeğe aykırı veya yanıltıcı şekilde yönlendirilmesi ya da bu amaçları sağlamaya yönelik benzer işlem ve uygulamaların yapılmasının,
“finansal piyasalarda manipülasyon ve yanıltıcı işlem” olarak kabul edileceği ifade edilmiştir.
Madde ile finansal piyasalarda istikrar ve ekonomik güvenliğin sağlanması bakımından hangi işlem ve uygulamaların bu kapsamda olacağının belirlenmesi yetkisi Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumuna (BDDK) verilmiştir. Yine aynı maddede bu fiillerin BDDK tarafından belirlenerek Resmi Gazetede yayımlanacağı da ifade edilmiştir. Bu doğrultuda BDDK tarafından hazırlanan mevzuat, “Finansal Piyasalarda Manipülasyon ve Yanıltıcı İşlemler Hakkında Yönetmelik” adıyla 7 Mayıs 2020 tarih ve 31120 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.
Finansal Piyasalarda Manipülasyon ve Yanıltıcı İşlemler Yönetmeliği
Yönetmeliğin 4’üncü maddesinde; Bankalarca gerçekleştirilen aşağıdaki fiillerin, Kanunun 76/A maddesi kapsamına giren finansal piyasalarda manipülasyon ve yanıltıcı işlem ve uygulamalar olarak kabul edileceği ifade olunmuş olup, bunlar:
a) Bir finansal aracın arzına, talebine veya fiyatına ilişkin yanlış veya yanıltıcı izlenim uyandıran veya uyandırabilecek olan ya da döviz kuru ve faiz dahil bir finansal aracın fiyatının anormal veya yapay düzeyde tutulmasını sağlayan ya da sağlayabilecek olan işlemlere bu amaçları sağlamak kastıyla dahil olmak, aracılık etmek, bu tür işlemler için emir vermek veya benzeri faaliyetlerde bulunmak.
b) Arz talep dengesinin normal şartlarda gerçekleşmediği dönemlerde, finansal piyasaların dalgalanmasından ya da sığlığından faydalanmak suretiyle, finansal piyasaların düzensizliğini artıracak ya da istikrarını olumsuz etkileyecek şekilde, bir finansal aracın fiyatına veya faiz, döviz kuru, CDS gibi referans değerlere etkide bulunacak işlemlere dahil olmak, aracılık etmek, bu tür işlemler için emir vermek veya benzeri faaliyetlerde bulunmak.
c) Bankaların yurt dışı yerleşiklerle yaptıkları bir bacağı döviz diğer bacağı TL olan para swapı, forward, opsiyon ve diğer türev işlemlerine ilişkin veya bankalarca yurt dışına TL likidite sağlanmasına ilişkin Kurulca alınan karar ve sınırlamaların, işlemlerin erken itfası, vadesi gelen işlemlerin ötelenmesi ve/veya yükümlülüklerin yerine getirilmemesi dahil olmak üzere, dolaylı yöntemler kullanılarak aşılmasına ya da söz konusu Kurul kararlarının etkisizleştirilmesine yönelik işlem ve uygulamalar gerçekleştirmek veya bu tür işlem ve uygulamalara aracılık etmek.
ç) Aldatıcı bir mekanizma veya kurgu yoluyla döviz kuru ve faiz dahil bir finansal aracın fiyatını etkileyen veya etkileyebilecek işlemlere dahil olmak, aracılık etmek, bu tür işlemler için emir vermek veya benzeri faaliyetlerde bulunmak.
d) Bir finansal aracın arzına, talebine veya döviz kuru ve faiz dahil fiyatına ilişkin yanlış veya yanıltıcı izlenim uyandıran ya da uyandırabilecek olan ya da bu fiyatın anormal veya yapay düzeyde tutulmasını sağlayan ya da sağlayabilecek olan yanlış veya yanıltıcı bilgi veya söylentileri, internet dahil herhangi bir kitle iletişim aracı yoluyla ya da başka bir yolla yaymak.
e) Öncesinde pozisyon alınmış bir finansal araç hakkında, alınan pozisyonla ilgili çıkar çatışmasının kamuoyundan gizlenmesi suretiyle, internet veya diğer kitle iletişim araçları yoluyla görüş bildirerek söz konusu finansal aracın, faiz oranı ve döviz kuru dahil, fiyatı üzerinde etkide bulunmak veya bulunmaya çalışmak.
f) Yanlış veya yanıltıcı olduğunu bildiği ya da bilmesi gerektiği halde, bir referans değer hakkında yanlış veya yanıltıcı bilgiler iletmek, yanlış veya yanıltıcı girdiler sağlamak ya da bir referans değerin hesaplanmasını manipüle edici herhangi bir davranışta bulunmak.
g) Bir finansal aracın arz veya talebi üzerindeki hakim rolün kullanılması suretiyle finansal aracın alım satım fiyatlarını sabitlemeye veya başka bir haksız kazanç sağlamaya yönelik eylemlerde bulunmak.
ğ) Finansal piyasaların açılış ve kapanışlarında, faiz ve döviz kuru dahil bir finansal aracın açılış veya kapanış fiyatlarını etkileyen veya etkileyebilecek alım veya satım işlemleri gerçekleştirerek bu açılış ya da kapanış fiyatlarına göre pozisyon alan yatırımcıların yanlış yönlendirilmesini sağlamak.
h) Tasarruf sahiplerini gerçeğe aykırı veya yanıltıcı şekilde yönlendirmek.
ı) Finansal sisteme olan güveni zedeleyerek sistemik riske neden olabilecek şekilde bilgi ve söylentiler yaymak.
Görülebileceği üzere 76/A maddesinde ifade olunan manipüle edici ve yanıltıcı işlemler;
1. Döviz kuru hakkında yanlış veya yanıltıcı izlenim uyandırmak,
2. Finansal piyasaların dalgalanmasından faydalanmak,
3. Aldatıcı bir kurgu yoluyla döviz fiyatlarını etkilemek,
4. Yanlış bilgi veya söylentileri internette dahil kitle iletişim araçlarıyla yaymak,
5. İnternet veya diğer kitle iletişim araçları ile önceden pozisyon alınan ürün hakkında görüş bildirmek,
6. Finansal sisteme güveni zedelemek suretiyle sistemik riske neden olabilecek söylentiler yaymak,
Olarak sıralanabilir.
Öte yandan manipülasyon ve yanıltıcı işlem olarak kabul edilen işlem ve uygulamaların gerçekleştirilmesi hali idari para cezası ile yaptırım altına alınmıştır. Nitekim 7222 sayılı Kanunun 146’ıncı maddesine eklenen (s) bendi;
76/A maddesi kapsamındaki finansal piyasalarda manipülasyon ve yanıltıcı işlemler olarak kabul edilen işlem ve uygulamaları gerçekleştirenlere, menfaat sağlanması halinde, sağlanan menfaatin iki katından az olmamak üzere, bir önceki yılsonu finansal tablolarında yer alan faiz, kar payı gelirleri, alınan ücret ve komisyonlar ile bankacılık hizmet gelirleri toplamının yüzde beşine kadar, idarî para cezası uygulanır…
demek suretiyle; manipülasyon ve yanıltıcı işlem olarak kabul edilen işlemleri gerçekleştirenlere, menfaat sağlanması durumunda bu menfaatin iki katından az olmamak üzere, bir önceki yılsonu finansal tablolarında yer alan faiz, kar payı gelirleri, alınan ücret ve komisyonlar ile bankacılık hizmet gelirleri toplamının yüzde beşine kadar idari para cezası uygulanacağı ifade edilmiştir.
Yönetmeliğin 4’üncü maddesinin ( e ) fıkrasında ifade olunan “Öncesinde pozisyon alınmış bir finansal araç hakkında (döviz, faiz), internet veya diğer kitle iletişim araçları yoluyla görüş bildirmek” hükmü; bankaların uzman kuruluşlar olarak yayınladıkları raporların fiyatlar üzerinde etkili oldukları iddiasıyla, bazı soruşturmalara muhatap olmaları tehlikesini beraberinde getiriyor ki, bankalar bundan sonra ne yazık ki görüş, tahmin ya da önerilerini rahatça ortaya koyamayacaklardır.
Yine aynı maddenin ( ı ) fıkrasında ifade olunan “Finansal sisteme olan güveni zedeleyerek sistemik riske neden olabilecek şekilde bilgi ve söylentiler yaymak” hükmü de bilgi açıklamaları ve paylaşımları nedeniyle yanlış ve yanıltıcı olup olmadığına bakılmaksızın suçlanma riskini beraberinde taşımaktadır.
Gerek Kanun ve gerekse de Yönetmelik hükümleri incelendiğinde; muhatabın bankalar olduğu, düzenlemenin yorumcuları ki bu bağlamda gazetecileri, akademisyenleri, araştırmacıları velhasıl bankacılar dışındakileri kapsamadığı açık olsa da, Yönetmelik sonrasında sadece bankacıların değil sade vatandaşların dahi konuşmaktan çekinecekleri bir ortamın oluşacağı da yadsınamayacak bir gerçektir.
Kara Harp Okulu ve İstanbul Hukuk Fakültesinde lisans, İstanbul Üniversitesi Adli Tıp Enstitüsünde yüksek lisans ve İstanbul Kültür Üniversitesinde doktora eğitimini tamamlayarak Kamu Hukuku (Ceza Hukuku) Doktoru oldu. Silahlı Kuvvetlerde muvazzaf subay olarak görev yaptı, OYAK Sigortada çalıştı, Dış Ekonomik İlişkiler Kurulunda (DEİK) Mali Müşavir ve Hukuk Müşaviri olarak görev aldı. İstanbul ve Kocaeli Adliyelerinde bilirkişilik icra etti. 1997 yılından beri İstanbul Barosuna kayıtlı olarak avukatlık faaliyetinde bulunmakta ve 2008 senesinden bu yana da Türkiye Teknoloji Geliştirme Vakfında (TTGV) Denetim Kurulu Üyeliği görevini icra etmektedir. Halen tam zamanlı olarak Uluslararası Final Üniversitesi Hukuk Fakültesinde ve yarı zamanlı olarak da Bilkent Üniversitesi Hukuk Fakültesinde öğretim üyesi olarak ders vermektedir. Hakemli, hakemsiz makaleleri ve Ceza Muhakemesinde Yargılamanın Yenilenmesi isimli kitabı bulunmaktadır.